Âşık Garip Hikâyesi: Konusu, Şiirleri ve Varyantları
Âşık Garip hikâyesi nedir? Garip ile Şah Senem'in rüyada başlayan aşkı, gurbet yılları, düğün gecesine yetişen dönüş, hikâyeye bağlı koşmalar, varyantlar ve Parajanov'un filmi.
Âşık Garip hikâyesi, Anadolu’dan Azerbaycan’a, Kazan Tatarlarından Türkmenlere kadar bütün Türk dünyasında anlatılan bir halk hikâyesidir; Ermeni ve Gürcüler gibi komşu halkların anlatıları arasında da yer alır. Hikâye, rüyada başlayan bir aşkı, sevgiliye kavuşmak için çıkılan uzun bir gurbeti ve son anda gelen bir kavuşmayı anlatır. Türk halk hikâyelerinin genel özellikleri için Halk Hikâyesi Nedir? yazımıza bakabilirsiniz.
Âşık Garip hikâyesinin konusu
Aşağıdaki özet, araştırmacı Fikret Türkmen’in yayımladığı Destân-ı Hikâyet-i Maksûd metnine dayanan bir incelemeyi esas alır; hikâyenin farklı anlatımlarında ayrıntılar değişebilir.
Tebrizli zengin Hoca Mesud’un oğlu Garip, babasından kalan mirası dolandırıcılara kaptırır ve girdiği her işte başarısız olur. Bir gece rüyasında bir pir, ona Tiflisli Hoca Sinan’ın kızı Şah Senem’in elinden bir kadeh (bade) içirir. Aynı rüyayı gören Senem de Garip’e âşık olur. Garip saz çalmayı öğrenir, “Âşık Garip” adını alır ve atışmalarda yenilmez hâle gelir.
Annesi ve kız kardeşiyle birlikte Tiflis’e giden Garip, Senem’i ister. Hoca Sinan kızını kırk kese gümüş karşılığında vermeye razı olur. Garip bu parayı kazanmak için Erzurum’a ve Halep’e, gurbete çıkar; Senem ona altı ay süre verir. Zaman uzayınca Garip’in öldüğüne inanan aile, Senem’i Şah Velet adında biriyle evlendirmeye karar verir.
Haberi gurbette tüccarlardan öğrenen Garip, Hızır’ın yardımıyla düğün gecesine yetişir. Senem onu sesinden tanır, Şah Velet kaçar. Garip, atının ayağının altındaki toprakla annesinin gözlerini açar ve iki sevgili evlenir.
Hikâyenin motifleri
Hikâyenin temelinde, Türk halk hikâyelerinde sık görülen iki motif vardır: rüyada bir pirin elinden “bade” içerek âşık olmak ve bunun ardından saz çalıp söyleyerek âşıklık mertebesine ulaşmak. Gurbet, sevgiliye verilen süre, son anda yetişilen düğün ve olağanüstü bir yardımcının (burada Hızır) işe karışması, hikâyeyi Kerem ile Aslı ve Tahir ile Zühre gibi öteki aşk hikâyelerine bağlar. Ancak Âşık Garip, bu hikâyelerin çoğundan farklı olarak mutlu sonla biter.
Âşık Garip’e bağlı şiirler
Halk hikâyelerinde düzyazı anlatım, kahramanın ağzından söylenen şiirlerle kesilir. Âşık Garip’e mal edilen koşmalar da hikâyeden bağımsız olarak halk arasında yaşamış, cönklere ve antolojilere girmiştir. 1938’de İstanbul’da basılan Halk Edebiyatı Antolojisi‘nde Âşık Garip adıyla yer alan iki koşmayı sitemizde okuyabilirsiniz:
- Gurbet Elde Baş Yastığa Gelende – gurbette hastalanan garibin yalnızlığı ve Senem’e duyulan hasret
- Name Geldi Vatanımdan – memleketten gelen mektupla dönüş kararı
Varyantlar ve araştırmalar
Hikâyenin el yazmaları, cönkler, mecmualar ve antolojilerde çok sayıda nüshası vardır. Fikret Türkmen, hikâyenin daha önce bilinen bir konunun halk muhayyilesiyle yeniden işlenmesiyle doğduğunu düşünür ve oluşumunu 16. yüzyılın ikinci yarısına tarihler; Türkmen’in Âşık Garip Hikâyesi adlı kitabı konunun temel çalışmasıdır. Hikâyenin Kazan Tatar varyantı da ayrıca incelenmiştir. 2022’de yayımlanan bir makalede, Ankara Millet Kütüphanesi’nde bulunan 1341 (1923) tarihli “Hikâye-i Âşık Karîb” adlı yeni bir nüsha tanıtılmıştır.
Sinemada Âşık Garip
Hikâyenin en tanınmış sinema uyarlaması, Sergey Parajanov’un 1988 tarihli Azerbaycan Türkçesi filmi Aşık Garip‘tir (Ashik Kerib). Yaklaşık 73 dakikalık film, yönetmenin kendine özgü, tablo gibi kurulmuş sahneleriyle tanınır.
İlgili yazılar
Kaynakça
- M. E. Bars, Âşık Garip hikâyesinde aşk, âşık ve sevgili üzerine makale, International Journal of Language Academy 2/3, 2014: arastirmax.com
- R. Demir – M. Öztürk, “Hikâye-i Âşık Karîb” nüshası üzerine makale, UHAD 5/1, 2022: dergipark.org.tr
- Fikret Türkmen, Âşık Garip Hikâyesi, Akçağ Yayınları, Ankara.
- bianet, Parajanov’un “Ashik Kerib” filmi haberi: bianet.org
- Halk Edebiyatı Antolojisi, İstanbul, 1938 (Vikikaynak’taki dijital metin)
Düşüncenizi yazın