Sembolizm Nedir? Özellikleri, Temsilcileri ve Türk Şiirindeki Yeri
Sembolizm nedir? Moréas'nın 1886 manifestosu, Baudelaire'in "Correspondances"ı, Verlaine, Rimbaud ve Mallarmé; telkin, musiki ve serbest nazım; Cenap Şahabettin, Fecr-i Âtî ve Ahmet Haşim.
Sembolizm, 19. yüzyılın son çeyreğinde Fransız şiirinde doğan, anlamı açıkça söylemek yerine imgeler, çağrışımlar ve kelimelerin musikisi yoluyla sezdirmeyi amaçlayan bir edebiyat ve sanat akımıdır. Encyclopaedia Britannica’ya göre akım, geleneksel şiirin ve Parnas şiirinin katı teknik ve tematik kurallarına karşı bir başkaldırı olarak ortaya çıktı, sonra resme ve tiyatroya da yayıldı.
Sembolizmin doğuşu ve manifestosu
Akımın adı, Jean Moréas’nın 18 Eylül 1886’da Le Figaro gazetesinde yayımladığı Sembolizm Manifestosu ile yerleşti. Moréas bu metinde gerçekçi tiyatroya, natüralist romana ve Parnas şiirine karşı çıktı; o güne kadar yeni şairler için kullanılan “dekadan” (décadent) adı yerine “sembolist” ve “sembolizm” terimlerini önerdi.
Akımın kökleri daha eskidir. Charles Baudelaire’in Kötülük Çiçekleri (Les Fleurs du mal, 1857) ve bu kitaptaki “Correspondances” (Karşılıklar) şiirinde dile gelen, renkler, sesler ve kokular arasında gizli bağlar bulunduğu düşüncesi Verlaine ile Rimbaud’yu derinden etkiledi. Verlaine’in Sözsüz Romanslar‘ı (1874) ve Mallarmé’nin Bir Faunun Öğleden Sonrası (1876) da akıma olan ilgiyi artırdı. Akım 1890 dolaylarında doruğa çıktı, 1900’lerin başında hızla geriledi.
Sembolizmin temsilcileri
- Charles Baudelaire: Akımın öncüsü sayılır; “Correspondances” şiiri duyular arası çağrışım fikrinin kaynağıdır.
- Paul Verlaine (1844–1896): “Art poétique” (Şiir sanatı) şiirinin ilk dizesi “Her şeyden önce müzik” (De la musique avant toute chose) sembolist estetiğin sloganı hâline geldi. Şiir 1884’te Jadis et naguère kitabında yer aldı. Verlaine, uyak gibi geleneksel biçimlerin terk edilmesine ise sonradan karşı çıktı.
- Arthur Rimbaud: Bütün şiirlerini yirmi bir yaşından önce yazdı. Şiir anlayışını 1871 tarihli “gören” (voyant) mektuplarında anlattı; “Sarhoş Gemi”, Cehennemde Bir Mevsim (1873) ve Illuminations en bilinen eserleridir.
- Stéphane Mallarmé: Britannica akımın önderi olarak Mallarmé’yi gösterir. Divagations (1897) sembolist estetiği en iyi ortaya koyan metinlerden sayılır; sayfa düzenini de anlamın parçası yapan Zar Atımı (1897) modern şiirin dönüm noktalarındandır.
- Maurice Maeterlinck: Belçikalı yazar, en başarılı sembolist oyun yazarı olarak anılır.
Sembolizmin özellikleri
- Telkin: Şair duyguyu ya da düşünceyi doğrudan söylemez; okurda bir ruh hâli uyandırmaya, gizli bir gerçekliği sezdirmeye çalışır.
- Musiki: Şiir, kelimelerin ahengi, tonu ve renkleriyle bir müzik parçası gibi düzenlenir.
- Sembol ve imge: Nesneler kendilerinden fazlasını anlatan semboller olarak kullanılır; anlam kapalı ve çok katmanlıdır.
- Serbest nazım: Mensur şiir ve serbest vezin (vers libre) denemeleri yapılmıştır; serbest vezin modern şiirin temellerinden biri oldu.
- Gerçekçiliğe tepki: Akım, realizmin ve natüralizmin dış dünyayı nesnel biçimde anlatma iddiasına karşı iç dünyayı ve hayal gücünü öne çıkarır.
Sembolizm ile parnasizm arasındaki fark
İki akım da “sanat için sanat” anlayışını paylaşır ve biçime büyük önem verir. Ancak parnasizm, nesneleri bir heykeltıraş titizliğiyle, açık ve kusursuz biçimde tasvir etmeye çalışırken sembolizm netliği değil belirsizliği, tasviri değil telkini arar. Parnasçı şiir görülen bir tablo, sembolist şiir ise duyulan bir müzik gibidir.
Sembolizmin yayılışı
Akım Mercure de France gibi dergiler aracılığıyla Avrupa’ya yayıldı. Rusya’da Valeri Bryusov’un 1894–95’te yayımladığı antolojiyle bir Rus sembolizmi doğdu ve Aleksandr Blok’un Onikiler‘i (1918) bu çizginin en önemli eserlerinden biri sayıldı. Britannica’ya göre İngiliz ve Amerikan edebiyatında Yeats, T. S. Eliot, James Joyce ve Virginia Woolf da sembolist tekniklerden etkilenmiştir.
Türk şiirinde sembolizm
Sembolizmin Türk şiirine ilk yansımaları Servet-i Fünûn döneminde görülür. 1890–1894 arasında Paris’te bulunan Cenap Şahabettin, Parnasçı ve sembolist şairleri okuyarak şiiri “sözle resim” olarak gören, musikiye ve telkine önem veren bir üslup geliştirdi. Bununla birlikte araştırmacı İsmail Süphandağı, Cenap’ın düşünce bakımından değil, biçim ve duyarlılık bakımından sembolist olduğunu ileri sürer.
1909’da kurulan Fecr-i Âtî topluluğunun genç şairleri Cenap Şahabettin’in sembolizm üzerine yazılarını ve Fransız şairlerini okuyordu; bu eğilim şiirde vezin ve kafiyeyi gevşetti. Topluluğun adını öneren Ahmet Haşim, Türk şiirinde sembolizmin en güçlü temsilcisi oldu. Göl Saatleri (1921) ve Piyâle (1926) kitaplarındaki şiirlerinde akşam, su, ay ve renk imgeleriyle bir ruh hâlini telkin etmeye çalıştı.
Haşim’in şiir anlayışını en açık anlattığı metin, Piyâle‘nin önsözü olan “Şiir Hakkında Bazı Mülâhazalar”dır. Haşim burada şiiri nesirden ayırır; şiirin anlaşılmak için değil hissedilmek için yazıldığını, şiir dilinin musikiye yakın olduğunu savunur. Kültür ve Turizm Bakanlığı Haşim’i sembolist bir şair olarak tanıtır ve şiirlerinin büyük ölçüde empresyonist olduğunu da ekler; Haşim’in tam bir sembolist mi yoksa empresyonist mi olduğu araştırmacılar arasında tartışmalıdır. Ayrıntılar için Türk Şiirinde Sembolizm ve Ahmet Haşim yazımıza, örnek olarak da Haşim’in Gelmeden Evvel, Geldin, Birlikte şiirine bakabilirsiniz.
İlgili yazılar
- Türk Şiirinde Sembolizm ve Ahmet Haşim
- Parnasizm Nedir?
- Natüralizm Nedir?
- Klasisizm Nedir?
- Fecr-i Âtî Edebiyatı
Kaynakça
- Encyclopaedia Britannica, “Symbolism (literary and artistic movement)”: britannica.com
- Encyclopaedia Britannica, “French literature – The Symbolists”: britannica.com
- Encyclopaedia Britannica, “Paul Verlaine”: britannica.com
- Encyclopédie Larousse, “Jadis et naguère”: larousse.fr
- Kültür ve Turizm Bakanlığı, “Ahmet Haşim”: ktb.gov.tr
- Güngör Şahin, Kültür Araştırmaları Dergisi, sayı 21, 2024: dergipark.org.tr
- Cafer Şen, “Fecr-i Âtî Encümen-i Edebîsi”, Uşak Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2008: dergipark.org.tr
- İsmail Süphandağı, “Cenap Şahabettin Sembolist midir?”, Türkbilig, 2021: dergipark.org.tr
Düşüncenizi yazın