İçeriğe geç
22 Kasım 2026, Pazar Günün dizesi: “Kalk, gelip geçici dünyanın tasasını yeme;”
Edebiyat

Dadaizm Nedir? Özellikleri, Temsilcileri ve Eserleri

Dadaizm (Dada) nedir? Cabaret Voltaire'de doğan akımın kurucuları, adının kökeni, temel özellikleri, Tzara'nın şiir tarifi, Duchamp'ın Çeşme'si, gerçeküstücülüğe geçiş ve Türk edebiyatındaki yankısı.

leylailemecnun5 dk okuma
Paylaş

Dadaizm ya da kısaca Dada, Birinci Dünya Savaşı yıllarında Zürih’te doğan; savaşın vahşetine ve anlamsızlığına, onu doğuran burjuva değerlerine ve geleneksel sanat anlayışına tepki olarak saçmayı, rastlantıyı ve mantıksızlığı öne çıkaran bir sanat ve edebiyat akımıdır. Tate’in tanımıyla Dada, geleneksel sanatın değerlerini yıkmayı amaçlamış; Encyclopaedia Britannica’ya göre de anlamsız şiir ve “hazır nesne” (ready-made) onun en tipik biçimleri olmuştur.

Dadaizmin doğuşu: Cabaret Voltaire

Akımın doğum yeri, Alman şair Hugo Ball ile sonradan evleneceği Emmy Hennings’in 5 Şubat 1916’da Zürih’in Niederdorf semtinde, Spiegelgasse 1 numarada açtığı Cabaret Voltaire‘dir. Savaş sırasında tarafsız İsviçre’ye sığınmış sanatçıların buluştuğu bu küçük gece kulübünde Şubat–Temmuz 1916 arasında şiir okumaları, müzik, dans ve performanslar düzenlendi.

Reklam

İsviçre Tarih Sözlüğü’ne (HLS) göre çekirdek grubu Hugo Ball, Emmy Hennings, Alsaslı Hans (Jean) Arp ve Romanyalı Tristan Tzara ile Marcel Janco oluşturuyordu; Richard Huelsenbeck, Sophie Taeuber ve Hans Richter de bu iç çevredeydi. “Dada” sözcüğü 1916’da yayımlanan Cabaret Voltaire antolojisiyle duyuldu; Mart–Mayıs 1917’de Galerie Dada açıldı, Dada ve Der Zeltweg dergileri çıktı. Zürih Dadası 1919’a, yani savaş bitip sanatçılar şehirden dağılana kadar sürdü.

“Dada” adı nereden geliyor?

Adın kökeni bile akımın ruhuna uygun biçimde belirsizdir. Britannica’ya göre “dada” Fransızcada çocuk dilinde “oyuncak at” anlamına gelir ve bu ad rastlantıya dayalı bir yolla seçilmiştir. Zürih Turizm’in akımın 100. yılı için hazırladığı sayfa ise üç rivayeti birlikte anar: Fransızca sözlükte rastgele bulunan “oyuncak at”, Rusçadaki “da” (evet) ve logosunda oyuncak at bulunan bir sabun markası.

Dadaizmin özellikleri

  • Savaş ve burjuva karşıtlığı: Dada, savaşın insanlık dışılığına saçmalık, nükte ve ironiyle karşı çıktı; burjuva değerlerine ve onların sanatına cephe aldı.
  • Sanat karşıtı tavır: “Güzel” sanat eseri fikrini, ustalığı ve müze geleneğini alaya aldı; geleneksel sanatın değerlerini yıkmayı amaçladı.
  • Rastlantı: Kaza ve tesadüf, yaratım tekniği olarak kullanıldı; bir eserin nasıl ortaya çıkacağını sanatçıdan çok şansa bıraktı.
  • Ses şiiri ve eşzamanlı şiir: Anlamdan arındırılmış seslerden oluşan şiirler, aynı anda birkaç kişinin farklı metinler okuduğu performanslar sahnelendi.
  • Kolaj ve hazır nesne: Gazete kupürleri, bilet, fotoğraf gibi gündelik malzemeler bir araya getirildi; seri üretim nesneler sanat eseri olarak sergilendi.
  • Performans: Kabare gösterileri, kostümlü okumalar ve kışkırtıcı geceler, sanatı galeriden sahneye taşıdı.

Tzara’nın “Dadaist şiir” tarifi

Dadaizmin edebiyata bakışını en iyi anlatan metinlerden biri, Tristan Tzara’nın “Dadaist bir şiir yazmak için” diye başlayan alaycı tarifidir. Tarife göre önce yazmak istediğiniz şiir uzunluğunda bir gazete makalesi seçilir ve kesilir; ardından makaledeki her sözcük tek tek kesilip bir torbaya konur, torba hafifçe sallanır. Sözcükler torbadan teker teker çıkarılır ve çıktıkları sırayla kâğıda geçirilir. Tzara, sonunda ortaya çıkan şiirin yazarına benzeyeceğini söyleyerek hem şiirdeki “dâhi” efsanesiyle hem de okurun anlam arayışıyla dalga geçer.

Marcel Duchamp ve “Çeşme” (1917)

Dada’nın görsel sanatlardaki en ünlü jesti, Marcel Duchamp’ın Çeşme (Fountain) adlı eseridir. Philadelphia Museum of Art’ın anlatımına göre Duchamp 1917 baharında J. L. Mott Iron Works’ten bir pisuar satın aldı, üzerine “R. Mutt” imzasını attı ve onu adını vermeden Society of Independent Artists’in sergisine gönderdi. Derneğin “jürisiz sergi” ilkesine rağmen eser kabul edilmedi; Duchamp da protesto olarak dernekten istifa etti.

Alfred Stieglitz’in çektiği fotoğraf, The Blind Man dergisinin Mayıs sayısında yayımlandı. Özgün nesne kısa süre sonra kayboldu; bugün eser replikalarıyla biliniyor. Tate Modern’deki örnek, 1964 tarihli bir replikadır. Çeşme, sanatı yapan şeyin ustalık değil sanatçının seçimi ve bağlam olduğu fikriyle kavramsal sanatın en önemli öncülerinden sayılır.

Reklam

Berlin, Paris, New York: Dada’nın yayılışı

Savaş bitince Dada, Zürih’ten başka şehirlere taşındı. Britannica’ya göre akım New York, Paris, Berlin, Köln ve Hannover’de karşılık buldu; Arp, Duchamp, Man Ray ve Francis Picabia akımı benimseyen sanatçılar arasındaydı. Tate, Dada’nın radikal solla siyasi bağlarına da dikkat çeker; özellikle Berlin’de akım daha siyasal bir renk kazandı.

Dadaizmden gerçeküstücülüğe

Dada bir “yıkım” akımıydı; savaş sonrası Paris’te onun yerini daha olumlu bir program öneren gerçeküstücülük aldı. Britannica’ya göre gerçeküstücülük büyük ölçüde Dada’dan doğdu ve onun yadsımacılığını olumlu bir ifade arayışına çevirdi; André Breton Gerçeküstücülük Manifestosu‘nu 1924’te yayımladı, gerçeküstücüler ilk grup sergilerini 1925’te Paris’te açtı. Tate de Dada’nın savaştan sonra Paris’te gerçeküstücülüğün temelini oluşturduğunu vurgular. Bu akım için Gerçeküstücülük (Sürrealizm) Nedir? yazımıza bakabilirsiniz.

Britannica’ya göre Dada’nın etkisi gerçeküstücülükle sınırlı kalmadı; Soyut Dışavurumculuk, kavramsal sanat ve Pop Art gibi sonraki akımlar da ondan beslendi. Dada’dan önce gelen ve onu etkileyen İtalyan avangardı için Fütürizm yazımıza göz atabilirsiniz.

Türk edebiyatında Dadaizm

Dadaizm Türk edebiyatında yerleşik bir akım hâline gelmedi; etkisi tek tek yazarlarda görüldü. Selda Uygur Gürbüz’ün Ulakbilge dergisinde yayımlanan makalesi, bu etkiyi en açık biçimde gösteren isim olarak Mümtaz Zeki Taşkın’ı (1915–2001) ele alır; Dada izleri en çok şairin Alo Alo 1934 (1934) adlı kitabında görülür. Gürbüz’e göre Taşkın’ın şiirleri, yıkıcılık ve inkâr bakımından Batılı Dada örneklerinden yine de uzaktır. Edebiyat akımlarının genel bir haritası için Edebiyat Akımları sayfamıza bakabilirsiniz.

Kaynakça

Paylaş

Bunları da sevebilirsiniz

Düşüncenizi yazın

E-posta adresiniz yayımlanmaz.