Mensur Şiir Nedir? Türk Edebiyatında Mensur Şiirin Doğuşu ve Örnekleri
Mensur şiir nedir? Bertrand ve Baudelaire'den Halit Ziya'nın Mensûr Şiirler'ine, Mehmet Rauf'un Siyah İnciler'inden Cumhuriyet dönemi örneklerine düzyazı şiirin doğuşu ve özellikleri.
Mensur şiir, vezin ve kafiye kullanmadan, düzyazıyla yazıldığı hâlde şiirin duyarlığını, imge yoğunluğunu ve ritmini taşıyan metinlere verilen addır. Türk Dil Kurumu Güncel Türkçe Sözlük’te mensur şiiri “şiir yönü ağır basan düzyazı; şiirce” diye tanımlar. Batı edebiyatında poème en prose (düzyazı şiir) adıyla bilinen tür, Türk edebiyatına Tanzimat’ın son yıllarında girdi ve Servet-i Fünûn döneminde moda hâline geldi.
Batı’da düzyazı şiirin doğuşu
Encyclopaedia Britannica düzyazı şiiri, şiirin bazı teknik ya da edebî niteliklerini taşıyan düzyazı eser olarak tanımlar. Britannica’ya göre türü Fransız edebiyatına Louis (Aloysius) Bertrand, 1842’de yayımlanan Gaspard de la nuit ile soktu; eser yayımlandığı dönemde pek ilgi görmedi. Türe asıl adını veren, Charles Baudelaire’in ölümünden sonra 1869’da yayımlanan Petits poèmes en prose (Küçük Düzyazı Şiirler) oldu; kitap sonradan Le Spleen de Paris (Paris Sıkıntısı) adıyla tanındı. Cafer Gariper’in belirttiğine göre Baudelaire’in düzyazı şiirleri 1855’ten itibaren dergilerde çıkmaya başlamıştı. Arthur Rimbaud’nun Illuminations (1886) ve Stéphane Mallarmé’nin Divagations (1897) adlı eserleri türü Fransa’da yerleştirdi. Bu şairlerin akımı için Sembolizm Nedir? yazımıza bakabilirsiniz.
Türk edebiyatında mensur şiirin doğuşu
Cafer Gariper’in Türk Edebiyatında Mensur Şiir Literatürü başlıklı makalesine göre türün zeminini Recaizade Mahmud Ekrem hazırladı. Ekrem, Takdir-i Elhân‘daki görüşleri ve önerdiği “nesr-i muhayyel” (hayalî düzyazı) kavramıyla mensur şiire kapı araladı; Nağme-i Seher ve Zemzeme kitaplarında da mensur metinlere yer verdi. Bu türe o yıllarda “nesr-i muhayyel” ya da “nesr-i şairâne” (şairane düzyazı) deniyordu.
Yaygın görüşe göre Türk edebiyatındaki ilk mensur şiir, Halit Ziya Uşaklıgil‘in İzmir’deki Nevruz gazetesinde yayımlanan 14 Mart 1884 tarihli yazısıdır (tarihi Ömer Faruk Huyugüzel vermiştir). Halit Ziya’nın 1886’dan itibaren Hizmet gazetesinde yayımladığı metinler, 1891’de Mensûr Şiirler adıyla kitaplaştı; Gariper bunları türün ilk başarılı ve kalıcı örnekleri sayar. “Mensur şiir” adı da Halit Ziya’nın 1886’daki kullanımıyla yaygınlaştı. Aynı dönemde Mehmed Celâl’in 1885 tarihli metinleri ve Elvâh-ı Şairâne adlı kitabı ile Mustafa Reşid’in metinleri de türün ilk örnekleri arasında anılır.
Servet-i Fünûn’da mensur şiir: Siyah İnciler
Tür, Servet-i Fünûn ve Fecr-i Âtî döneminde adeta bir modaya dönüştü. Bu dönemin en tanınmış mensur şiir kitabı Mehmet Rauf‘un 1317 (1901) yılında yayımlanan Siyah İnciler‘idir. Gariper’e göre Mehmet Rauf bu türde Halit Ziya’dan daha başarılıdır ve metinleri yoğun bir duygusallıkla öne çıkar.
Gariper, türü deneyen öteki yazarlar arasında Hayat-ı Hakikiye Sahneleri‘nin yazarı Hüseyin Cahit, Celâl Sâhir, Halide Edib, Yakup Kadri ve Ahmet Hikmet Müftüoğlu‘nu da sayar.
Cumhuriyet döneminde mensur şiir
Cumhuriyet döneminde mensur şiir eski ilgiyi görmedi; yine de önemli örnekler verildi. Gariper’in andığı kitaplar arasında Ruşen Eşref Ünaydın‘ın Damla Damla (1928), Arif Nihat Asya‘nın Yastığımın Rüyası (1930) ve Âyetler (1936), Ali Nihad Tarlan’ın Güneş Yaprak (1953) ve Ece Ayhan‘ın Sivil Şiirler‘i yer alır.
Mensur şiirin özellikleri
Taner Turan’ın Halit Ziya üzerine makalesinde aktardığı gibi mensur şiir Fransız edebiyatının etkisiyle doğdu. Niyazi Akı’nın tanımıyla mensur şiir, şiirin cümle yapısını ve ritmini korumaya çalışan, ama vezin ve kafiyeye bağlanmayan bir düzyazıdır. Bu tanımlardan hareketle türün belli başlı özellikleri şöyle sıralanabilir:
- Ölçü (vezin) ve uyak (kafiye) kullanılmaz; metin düzyazı biçimindedir.
- Bir duyguyu, izlenimi ya da hayali yoğun bir imge diliyle anlatır; olay örgüsü ya da tez öne çıkmaz.
- Cümle yapısında, tekrarlarda ve söyleyişte şiire özgü bir ritim aranır.
- Türün adı bir dönem sabit değildi; “nesr-i muhayyel”, “nesr-i şairâne” ve “mensur şiir” adları birbirinin yerine kullanıldı.
- Türk edebiyatında en parlak dönemini Servet-i Fünûn ve Fecr-i Âtî yıllarında yaşamıştır.
Kaynakça
- Türk Dil Kurumu, Güncel Türkçe Sözlük, “mensur şiir” maddesi, sozluk.gov.tr
- Encyclopaedia Britannica, “Prose poem”, www.britannica.com/art/prose-poem
- Cafer Gariper, “Türk Edebiyatında Mensur Şiir Literatürü”, Türkiyat Araştırmaları Literatür Dergisi (TALİD), 4/7, 2006, dergipark.org.tr/tr/download/article-file/654856
- Taner Turan, “Halid Ziya’nın Mensur Şiirler’inde Anlamsal Yapılar”, OKÜ Fen Edebiyat Fakültesi Dergisi, 4/2, 2022, dergipark.org.tr/en/download/article-file/2804616
Düşüncenizi yazın