Türk Edebiyatında Hiciv ve Taşlama: Nef’î’den Şair Eşref’e ve Neyzen Tevfik’e
Hiciv ve taşlama nedir? Nef'î'nin Sihâm-ı Kazâ'sından âşıkların taşlamalarına, Ziya Paşa'nın Zafernâme'sinden Şair Eşref'e, Neyzen Tevfik'e ve Aziz Nesin'e Türk edebiyatında yergi geleneği.
Hiciv, bir kişiyi, bir toplumu, bir düşünceyi ya da bir göreneği yermek, gülünç düşürmek için yazılmış şiir veya yazıdır. Türk Dil Kurumu’nun Güncel Türkçe Sözlük’üne göre Arapça “hecv” kökünden gelen hiciv sözcüğü “yergi” demektir; yerginin eş anlamlıları olarak hicviye ve satir de verilir. Halk edebiyatında aynı işlevi gören türe ise taşlama denir; TDK taşlamayı hem “alaylı halk şiiri” hem de “birisini küçük düşürme, iğneleme, alay etme veya onunla eğlenme amacıyla söz söyleme sanatı” olarak tanımlar.
Divan şairlerinin kalemiyle kaside ve kıtalarda, âşıkların sazıyla koşma ve destanlarda, Tanzimat ve Meşrutiyet şairlerinin elinde ise doğrudan devlet adamlarına yönelen sert dizelerde karşımıza çıkan yergi, Türk edebiyatının en canlı ve en riskli geleneklerinden biridir. Bu yazıda bu geleneğin Nef’î’den Şair Eşref’e ve Neyzen Tevfik’e uzanan çizgisini izliyoruz.
Divan edebiyatında hiciv: Nef’î ve Sihâm-ı Kazâ
Divan edebiyatında hicvin en büyük adı Nef’î‘dir. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın biyografisine göre 1572’de Erzurum’un Hasankale ilçesinde doğan şair, hicivlerini Sihâm-ı Kazâ (“Kaza Okları”) adlı eserinde topladı. Britannica onu Osmanlı edebiyatının en iyi kaside yazarlarından ve en ünlü hicivcilerinden biri olarak anar.
Nef’î’nin hicivleri ona hem ün hem de felaket getirdi. Sultan IV. Murad şairi korudu ve hicvi bırakmasını istedi; fakat Nef’î sözünü tutmadı ve Vezir Bayram Paşa’yı hicvettikten sonra 27 Ocak 1635’te boğdurulup denize atıldı. Michael D. Sheridan’ın Sihâm-ı Kazâ üzerine bildirisinde aktarıldığına göre tarihçi Naima, IV. Murad bu eseri Beşiktaş’ta okurken yakına yıldırım düştüğünü ve kitabın yırtıldığını anlatır. Sheridan, Nef’î’nin hicivlerinin büyük kısmının dörtlük (kıta) biçiminde olduğunu da belirtir.
Halk edebiyatında taşlama
Halk şiirinde yergi, çoğunlukla koşma biçiminde söylenen taşlamalarla dile gelir. Âşıklar haksızlığa uğrayanın sesini, zalim beyi, rüşvetçi memuru ya da ikiyüzlü insanı saz eşliğinde, halkın anlayacağı bir dille iğneler.
- Seyrânî (1800–1866): Kültür ve Turizm Bakanlığı’na göre Develi (Everek) imamının oğlu olan şair, övgü ve yergide halk şiirinin en iyi örneklerini veren âşıklardandır.
- Dadaloğlu (19. yüzyıl): Avşar Türkmenlerinin şairi; Osmanlı’nın konar-göçerleri zorla iskân politikasına karşı söylediği şiirlerle tanınır.
- Bayburtlu Zihnî (1797–1859/1860): Gülhan Atnur’un makalesine göre devleti ve memurları eleştiren hicivler yazmış; Sergüzeştnâme‘sindeki destanlarda Hart, Akkâ ve Sinop gibi yerlere ait olayları anlatmıştır.
Tanzimat’ta hiciv: Ziya Paşa’nın Zafernâme’si
Tanzimat döneminde hiciv, kişisel kavgaların ötesine geçip siyasal bir eleştiri aracına dönüştü. Bunun en ünlü örneği Ziya Paşa‘nın 1870’te yazdığı Zafernâme‘dir. Britannica’ya göre eser Sadrazam Âli Paşa’yı hedef alır; klasik bir dille yazılmış olmakla birlikte modern bir hicivdir ve Osmanlı’nın genel durumunu da eleştirir.
Şair Eşref: Divan geleneğinin son hicivcisi
19. yüzyılın sonu ile 20. yüzyılın başında hicvin en keskin sesi Şair Eşref (1847–1912) oldu. Manisa’nın Kırkağaç ilçesine bağlı Gelenbe’de doğan Eşref, uzun yıllar Anadolu’nun çeşitli kazalarında kaymakamlık yaptı; devlet büyüklerine yazdığı hicivler yüzünden sık sık görev yeri değiştirildi. Ege Üniversitesi’nde hazırlanan bir tez çalışmasına göre Aralık 1902’de Gördes kaymakamıyken tutuklandı ve bir yıl hapis yattı; 1904’te Mısır’a kaçtı.
Kendini “kıta şairi” diye tanımlayan Eşref, en çok II. Abdülhamit yönetimini ve dönemin devlet adamlarını hedef aldı. Mısır’da yayımladığı Deccal, İstimdad, Şah ve Padişah ve Hasbihal gibi kitaplar, Divan şiirinin biçimiyle yazılmış ama doğrudan döneminin siyasetine dokunan eserlerdir. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, onu Nef’î, Namık Kemal ve Ziya Paşa’dan etkilenen, geleneksel hiciv edebiyatının son halkası olarak değerlendirir. Eşref 22 Mayıs 1912’de Kırkağaç’ta öldü.
Neyzen Tevfik: Hiç ve Azâb-ı Mukaddes
Şair Eşref’in yolunu 20. yüzyılda sürdüren en tanınmış isim Neyzen Tevfik‘tir (1879–1953). Kültür ve Turizm Bakanlığı’na göre Bodrum’da doğan şair, şiire İzmir’de Eşref ve Tokadizade Şekip ile tanıştıktan sonra başladı. Ney çalmayı 1894’te İzmir’de öğrenmeye başlayan ve adını bu sazdan alan Neyzen’in şiirleri Hiç (1918) ve Azâb-ı Mukaddes (1949) adlı kitaplarda toplandı. 28 Ocak 1953’te İstanbul’da öldü.
Cumhuriyet döneminde mizah ve yergi
Cumhuriyet döneminde yergi geleneği, manzum hicivden çok mizahi hikâye, roman ve gazete yazısında yaşamaya devam etti. Bu alanın en tanınmış ismi Aziz Nesin‘dir. Kültür ve Turizm Bakanlığı’na göre Sabahattin Ali ile birlikte mizah dergisi Markopaşa‘yı çıkaran (1946–47) Nesin, Zübük (1961) gibi eserleriyle bürokrasiyi, siyasetçileri ve toplumsal çarpıklıkları hicvetti; İtalya’da Altın Palmiye, Bulgaristan’da Altın Kirpi ve Sovyetler Birliği’nde Krokodil gibi uluslararası mizah ödülleri kazandı.
Hiciv ile taşlamanın ortak özellikleri
- Bir kişiyi, kurumu ya da davranışı eleştirmek ve gülünç düşürmek amacı taşır.
- Çoğu zaman güçlüyü, yöneticiyi ya da toplumda saygı gören birini hedef alır; bu yüzden şairler için tehlikeli olmuştur.
- İroni, abartma ve nükte başlıca araçlarıdır.
- Divan şiirinde kaside ve kıta, halk şiirinde koşma ve destan biçiminde yazılır.
- Kalıcı olanları, yalnız bir kişiyi değil dönemin genel bozukluklarını da yansıttığı için tarihî bir belge değeri taşır.
Kaynakça
- Türk Dil Kurumu, Güncel Türkçe Sözlük, “hiciv”, “yergi” ve “taşlama” maddeleri, sozluk.gov.tr
- T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, “Nef’î”, www.ktb.gov.tr/EN-119446/nefi.html
- Encyclopaedia Britannica, “Nefi”, www.britannica.com/biography/Nefi
- Michael D. Sheridan, “Nüh Felekte Bir Zelzele: Nef’î’nin Sihâm-ı Kazâ’sında Yergisel Söylem”, Çukurova Üniversitesi Türkoloji, turkoloji.cu.edu.tr/mine_mengi_sempozyum/michael_d_sheridan_nefi_sihami_kaza_yergisel_soylem.pdf
- T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, “Seyrânî”, ktb.gov.tr/EN-117866/seyrani.html
- Dadaloğlu üzerine makale, Türük Uluslararası Dil, Edebiyat ve Halkbilimi Araştırmaları Dergisi, DergiPark, dergipark.org.tr/tr/pub/turuk/article/519271
- Gülhan Atnur, “Tarihin Tanığı Bir Şair: Bayburtlu Zihni”, Atatürk Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi, 38, 2017, dergipark.org.tr/en/pub/ataunigsed/article/297243
- Encyclopaedia Britannica, “Zafername”, www.britannica.com/topic/Zafername
- Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü (Kültür ve Turizm Bakanlığı), “Eşref” maddesi, teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/esref
- Şerife Baş, “Şair Eşref’in Hayatı ve Eserleri Üzerinde Bir İnceleme”, Ege Üniversitesi (tez), YÖK Açık Bilim, acikbilim.yok.gov.tr/handle/20.500.12812/347644
- T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, “Neyzen Tevfik”, www.ktb.gov.tr/EN-119455/neyzen-tevfik.html
- Neyzen Tevfik’in ney eğitimi üzerine makale, DergiPark, dergipark.org.tr/en/download/article-file/910238
- T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, “Aziz Nesin”, www.ktb.gov.tr/EN-119450/nesin-aziz.html
Düşüncenizi yazın