Gerçeküstücülük (Sürrealizm) Nedir? Özellikleri, Teknikleri ve Temsilcileri
Gerçeküstücülük (sürrealizm) nedir? Dadacılıktan doğuşu, André Breton'un 1924 manifestosu, bilinçdışı ve rüya, şiirde ve resimde gerçeküstücülük, otomatik yazı ve öteki teknikler ile başlıca temsilciler.
Gerçeküstücülük ya da sürrealizm, iki dünya savaşı arasında Avrupa’da gelişen, hem edebiyatı hem de görsel sanatları kapsayan bir sanat akımıdır. Akım, rüya ve hayal dünyası ile gündelik akılcı dünyayı birleştirerek “mutlak bir gerçekliğe”, bir “gerçeküstüne” ulaşmayı amaçlar.
Gerçeküstücülüğün doğuşu
Encyclopaedia Britannica’ya göre gerçeküstücülük büyük ölçüde, Birinci Dünya Savaşı sırasında aklı bilerek hiçe sayan “anti-sanat” yapıtları üreten Dada akımının içinden doğdu; ama Dada’nın inkârcı tutumunun aksine olumlu bir ifadeye yöneldi. Akımın üyeleri, Avrupa kültürüne ve siyasetine yön veren ve Birinci Dünya Savaşı’nın dehşetiyle sonuçlanan “akılcılığa” karşı bir tepki olarak ortaya çıktıklarını düşünüyordu.
Akımın en önemli sözcüsü Fransız şair ve eleştirmen André Breton’dur. Breton 1924’te Gerçeküstücülük Manifestosu‘nu yayımladı. Sigmund Freud’un kuramlarından büyük ölçüde yararlanan Breton, bilinçdışını hayal gücünün kaynağı olarak gördü ve dehayı, normalde ulaşılamayan bu alana erişebilme yeteneğiyle tanımladı; ona göre şairler de ressamlar da bu alana ulaşabilirdi.
Gerçeküstücülüğün özellikleri
- Bilinçdışına yönelme: Sanat yapıtı, sanatçının kendi iç dünyasını araştırmasının ve açığa vurmasının bir aracı olarak görülür.
- Rüya ile gerçeğin birleşmesi: Bilinçli ve bilinçdışı deneyim alanlarını bir araya getirmek amaçlanır.
- Mantık dışı çağrışımlar: Şiirde sözcükler mantıksal değil, psikolojik yani bilinçdışı düşünce süreçlerine göre yan yana gelir; bu da şaşırtıcı imgeler doğurur.
- Deney ve yöntem araştırması: Gerçeküstücüler yeni teknikler denemeye büyük önem verir.
- İçeriğe ve serbest biçime ağırlık: Britannica’ya göre akım, aynı dönemin biçimci Kübizmi karşısında önemli bir seçenek oluşturmuş ve modern resimde içeriğe verilen önemi sürdürmüştür.
Edebiyatta gerçeküstücülük
Edebiyatta akım en çok şiirde kendini gösterdi. Breton’un yanı sıra Paul Éluard ve Pierre Reverdy gibi şairlerin şiirlerinde gerçeküstücülük, sözcüklerin mantığın değil bilinçdışının belirlediği beklenmedik birliktelikler hâlinde görünür. Bilinçli denetimden kurtulmuş, kendiliğinden bir anlatım arayışı, edebiyattaki gerçeküstücülüğün ayırt edici yanıdır.
Resimde gerçeküstücülük
Britannica, akımın asıl büyük başarılarını resim alanında verdiğini belirtir. Gerçeküstücü ressamlar Dada’nın yanı sıra Hieronymus Bosch ve Francisco Goya’nın fantastik, grotesk imgelerinden; Odilon Redon, Giorgio de Chirico ve Marc Chagall gibi daha yakın dönem ressamlarından etkilendi. Grup 1925’te Paris’te ortak bir sergi açtı; Breton’un kesin bağlılık beklemesi yüzünden akımın tarihi ihraçlar, ayrılıklar ve kişisel çatışmalarla doludur.
Gerçeküstücü resimde iki uç eğilim ayırt edilir. Bir yanda Jean Arp’ın yapıtlarında en saf hâliyle görülen, belirsiz ve organik biçimlerle izleyicinin bilinçdışı çağrışımlarını harekete geçiren yaklaşım vardır; Max Ernst, André Masson ve Joan Miró da şu ya da bu ölçüde bu yolu izlemiştir. Öbür yanda ise ayrıntılı ve gerçekçi biçimde resmedilmiş tanıdık nesnelerin olağan bağlamlarından koparılıp şaşırtıcı ya da çelişkili bir düzende yeniden bir araya getirildiği bir dünya vardır. Bu yaklaşımın en yalın temsilcisi Belçikalı René Magritte’tir; Salvador Dalí, Pierre Roy ve Paul Delvaux da rüyayı andıran daha karmaşık dünyalar kurmuştur. Yves Tanguy’nin resimleri bu iki uç arasında bir yerde durur.
Gerçeküstücülerin teknikleri
- Otomatik çizim: Bilince “fışkıran” karmaşık imgelerin kendiliğinden ve sansürsüz biçimde kaydedilmesi.
- Frottaj: Ahşap gibi damarlı bir yüzeyin üzerine konan kâğıda grafitle sürtme; Max Ernst’in geliştirdiği bu teknik, izleyicinin zihninde tamamlanacak yarım imgeler üretir.
- Grataj: Tuvalin kazınması; yine Ernst’e ait bir teknik.
- “Enfes ceset” (cadavre exquis): Bir sanatçının bedenin bir parçasını çizip kâğıdı katlayarak bir sonrakine verdiği, ortak bir kompozisyonla sonuçlanan oyun.
- Buluntu nesneler: Tanıdık nesnelerin alışılmadık birleşimlerle bir araya getirilmesi; Meret Oppenheim’ın kürkle kaplı fincan, tabak ve kaşıktan oluşan Nesne (1936) adlı yapıtı en bilinen örneklerdendir.
Akımın kadın sanatçıları
Britannica, erkeklerin egemen olduğu bu akımda birçok yetenekli kadın sanatçının da yer aldığını vurgular: Dorothea Tanning, Kay Sage, Leonora Carrington, Meret Oppenheim ve Eileen Agar bunların başında gelir. Bu sanatçıların akımdaki yeri, Whitney Chadwick’in 1985 tarihli Women Artists and the Surrealist Movement adlı kitabıyla ayrıntılı biçimde incelenmiştir.
Başlıca temsilciler
- Edebiyat: André Breton, Paul Éluard, Pierre Reverdy
- Resim ve heykel: Max Ernst, Joan Miró, Jean Arp, André Masson, René Magritte, Salvador Dalí, Yves Tanguy, Paul Delvaux, Pierre Roy
- Kadın sanatçılar: Meret Oppenheim, Dorothea Tanning, Kay Sage, Leonora Carrington, Eileen Agar
Öteki edebiyat akımları için romantizm, realizm, natüralizm, parnasizm ve sembolizm yazılarına bakabilirsiniz.
Kaynakça
- Encyclopaedia Britannica, “Surrealism” maddesi: britannica.com
Düşüncenizi yazın