Ömer Seyfettin Hikâyeleri: Konuları, Dili ve En Bilinen Hikâyeleri

Türk hikâyeciliğinde okul kitaplarından en çok tanıdığımız isim belki de Ömer Seyfettin‘dir. “Kaşağı”, “Falaka”, “Pembe İncili Kaftan” gibi hikâyeleri kuşaklar boyunca okundu. Kısa ömrüne yüzlerce sayfa hikâye, makale ve deneme sığdıran yazar, sade Türkçenin yazı dili olması için verdiği mücadeleyle de edebiyat tarihimizde özel bir yere sahiptir. Bu yazıda onu TDV İslâm Ansiklopedisi’ndeki “Ömer Seyfeddin” maddesine dayanarak tanıtıyor, sitemizdeki hikâyelerine yol gösteriyoruz.

Kısaca hayatı

Ömer Seyfettin 1884’te Gönen’de doğdu. Babası Ömer Şevki Bey, Dağıstan göçmeni bir aileden gelen ve binbaşılığa kadar yükselmiş alaylı bir subaydı. Eyüp Askerî Baytar Rüşdiyesi ve Edirne Askerî İdâdîsi’nden sonra Mekteb-i Harbiyye’ye girdi; Makedonya’daki isyanlar yüzünden son sınıfta erken mezun edilerek 1903’te teğmen olarak orduya katıldı. Selanik ve Pirlepe gibi Rumeli şehirlerinde görev yaptı.

Balkan Savaşı’nda yeniden askere çağrıldı; 20 Ocak 1913’te Kanlıtepe’de Yunanlılara esir düştü ve yaklaşık on ay Nafliyon’da tutsak kaldı. İstanbul’a döndükten sonra Dârülmuallimîn’de ve Kabataş Sultânîsi’nde edebiyat öğretti. 6 Mart 1920’de, henüz otuz altı yaşındayken şeker hastalığından öldü.

Genç Kalemler ve “Yeni Lisan”

Ömer Seyfettin’in edebiyat tarihindeki en önemli adımlarından biri, 1911’de Selanik’te Genç Kalemler dergisinde başlattığı “Yeni Lisan” hareketidir. On altı bölüm hâlinde yayımlanan bu yazıda, Türkçeye girmiş Arapça ve Farsça dil kurallarının dili bozduğunu savundu ve İstanbul Türkçesinin yazı dili olarak esas alınmasını önerdi. Ziya Gökalp‘in teşvikiyle aynı yıl ordudan ayrıldı. Bu fikirler, Millî Edebiyat akımının dil anlayışının temelini oluşturdu.

Hikâyelerinin konuları

İlk hikâyesi 1902’de Sabah gazetesinde çıkan “Tenezzüh”tür. Hikâyelerinde olayı ön plana çıkaran, Maupassant tarzı denen yapıyı benimser. TDV maddesine göre başlıca konu grupları şunlardır:

• Çocukluk ve askerlik hatıraları: “And”, “Falaka”, “İlk Cinayet”, “Kaşağı”, “Bomba”, “Hürriyet Bayrakları”.
• Tarihî ve millî kahramanlık: “Ferman”, “Kütük”, “Pembe İncili Kaftan”, “Başını Vermeyen Şehit”, “Kızıl Elma Neresi?”, “Teke Tek”, “Topuz”, “Diyet”.
• Mizah ve toplumsal eleştiri: “Kurbağa Duası”, “Perili Köşk”, “Keramet”, “Nezle”.
• Halk edebiyatından ilham alanlar: “Nâdan”, “Çakmak”, “Bir Hayır”.
• Tipler: Kendini her işte “öncü” sanan Efruz Bey ile Câbi Efendi etrafında kurulan hikâye dizileri.

Hikâyelerin geçtiği mekânlar Rumeli’den Anadolu’ya kadar geniş bir coğrafyaya yayılır. Yazar, askerlik yıllarında tanıdığı bu toprakların insanlarını, olaylarını ve tarihini hikâyelerine taşır.

Dili ve üslubu

Ömer Seyfettin’in üslubu süssüzdür; kısa, açık cümlelerle olayı hızla ilerletir. Bazı hikâyelerinde, örneğin “Nezle”de, yöre ağızlarını taklit eder. Mizah, ironi ve ince alay en belirgin özelliklerindendir; karakter ve tip yaratmadaki başarısı da sık sık vurgulanır.

İlk hikâyeleri ise bu sade dilden oldukça farklıdır. İlk yıllarında yazdığı “Hediye”, “Kır Sineği” ve “İlkbahar” gibi kısa metinlerde Servet-i Fünûn üslubuna yakın, Arapça ve Farsça tamlamalarla örülü süslü bir nesir görülür. Bu metinleri sonraki hikâyeleriyle karşılaştırmak, yazarın “Yeni Lisan” ile vardığı noktayı anlamak için iyi bir yoldur.

Kitapları

Sağlığında yayımlanan kitapları arasında Vatan! Yalnız Vatan… (1911), Yarınki Turan Devleti (1914), Ashâb-ı Kehfimiz (1918), Harem (1918) ve Efruz Bey (1919) bulunur. Romana en yakın eseri, tamamlayamadığı “Yalnız Efe”‘dir. Hikâyelerinin çoğu ölümünden sonra kitaplarda toplandı.

Sitemizdeki Ömer Seyfettin hikâyeleri

Sitemizde Ömer Seyfettin’in tam metinleri, özetleri, ana fikirleri ve eski kelime açıklamalarıyla birlikte otuzu aşkın hikâyesi yer alıyor. Yeni eklenenlerden “Kurumuş Ağaçlar” pişmanlık ve iftira üzerine bir halk anlatısı havası taşır; “Yüzakı” ise “doğru adam” arayışını mizahla anlatır. Bütün hikâyelere Ömer Seyfettin yazar sayfasından ulaşabilirsiniz.

Kaynakça

• TDV İslâm Ansiklopedisi, “Ömer Seyfeddin” maddesi (Nazım H. Polat), islamansiklopedisi.org.tr/omer-seyfeddin
• Hikâye metinleri: Vikikaynak, Ömer Seyfettin yazar sayfası, tr.wikisource.org