Aziz Nesin: Hayatı, Mizah Anlayışı ve Eserleri

“Biz gözü yaşlı insanlarız; sevinir ağlarız, üzülür ağlarız, kahrolur ağlarız. Mizahımız da bundan ötürü gözyaşlarından süzülmüş birkaç damla kahkahadır.” Bu sözler, öykü, roman ve oyunlarıyla modern Türk mizahını dünyaya tanıtan Aziz Nesin‘e aittir. Bu yazıda yazarın hayatını, mizah anlayışını ve eserlerini anlatıyoruz.

Aziz Nesin kimdir?

Asıl adı Mehmet Nusret olan Aziz Nesin, 1916’da İstanbul Heybeliada’da doğdu. Darüşşafaka’da başladığı öğrenimini askerî okullarda sürdürdü; 1937’de Harp Okulu’nu, 1939’da Askerî Fen Okulu’nu bitirerek subay oldu. Bu sırada Güzel Sanatlar Akademisi’nde Doğu süsleme sanatları derslerini de izledi. Kırklareli’den Kars’a pek çok yerde görev yaptı; 1944’te ordudan ayrıldı.

“Aziz Nesin” dedesinin adıdır. Yazar bu imzayı ilk kez 1 Ocak 1944’te Millet dergisinde yayımlanan “Arkadaş Hatırı” öyküsünde kullandı. Hayatı boyunca çeşitli nedenlerle pek çok takma ad kullanmak zorunda kaldı. İlk öyküsü “Bir Salkım Üzüm” 1941’de Yedigün‘de çıktı; ilk öyküleri duygusal nitelikteydi.

Markopaşa ve gazetecilik yılları

Ordudan ayrıldıktan sonra bir süre bakkal dükkânı işletti, Karagöz gazetesinde ve Yedigün dergisinde redaktörlük yaptı; Tan gazetesindeki yazılarıyla adını duyurdu. 1946’da Sabahattin Ali, Rıfat Ilgaz ve karikatürist Mim Uykusuz’la birlikte haftalık mizah gazetesi Markopaşa‘yı çıkardı. Sık sık kapatılan gazete Malumpaşa, Merhumpaşa, Ali Baba gibi adlarla yayımlanmayı sürdürdü. Bu yıllarda yazıları nedeniyle birçok kez yargılandı ve hapis yattı.

1950’lerde Akbaba başta olmak üzere pek çok gazete ve dergide yazdı; 1955’te Kemal Tahir‘le birlikte Düşün Yayınevi’ni kurdu. 1972’de yoksul ve kimsesiz çocukların eğitimi için Nesin Vakfı’nı kurdu; 1974-1989 arasında Türkiye Yazarlar Sendikası’nın genel başkanlığını yaptı. 1995 Temmuz’unda imza günü için gittiği Çeşme’de öldü ve isteği üzerine Nesin Vakfı’nın bahçesine gömüldü.

Mizah anlayışı

Aziz Nesin’in gülmece öyküleri 1946’da Markopaşa ile başladı; bu türle birlikte dili sadeleşti ve halkın kolayca anlayabileceği bir dille yazmaya başladı. Güçlü bir gözlemciydi: Toplumsal düzenin çarpıklıklarını, kurumların aksaklıklarının gündelik hayata yansımalarını anlattı; insanları belirli alışkanlıkları ve düşünüş biçimleri çevresinde tipleştirdi. Halk masallarını ve hikâyelerini kullanmaktaki başarısı, onun çok ve verimli yazmasını kolaylaştırdı.

Edebiyat tarihçisi Tahir Alangu’ya göre Nesin, 1918-1935 arasında moda olan Batı etkisindeki “salon mizahını” yıkmış; köklü mizah hikâyesi geleneğinin hem mirasçısı hem de başarılı bir yenileyicisi olmuştur. Yazar, insanları güldürmek için yazmadığını söyler; ona göre insanı sağlıklı biçimde güldüren her olay, hareket ya da durum gülmecedir ve bunun illa yazı olması gerekmez.

Uluslararası ödüller

Aziz Nesin’in mizahı yurt dışında da karşılık buldu. İtalya’nın Bordighera kentindeki Uluslararası Mizah Yarışması’nda 1956’da “Kazan Töreni”, 1957’de “Fil Hamdi” öyküleriyle birincilik ödülü aldı. 1966’da Bulgaristan’da “Vatani Vazife” ile Altın Kirpi’yi, 1969’da “İnsanlar Uyanıyor” ile Krokodil yarışmasının birincilik ödülünü kazandı. Çiçu ile 1970 TDK Tiyatro Ödülü’nü, Yaşar Ne Yaşar Ne Yaşamaz ile 1978 Madaralı Roman Ödülü’nü aldı.

Roman, tiyatro ve şiir

Aziz Nesin daha çok öyküleriyle tanınsa da roman, tiyatro, şiir, anı ve çocuk edebiyatı alanlarında da çok sayıda eser verdi. Zübük (Kağnı Gölgesindeki İt, 1961) ve Yaşar Ne Yaşar Ne Yaşamaz en bilinen romanlarıdır. Oyunlarında bireyin ve toplumun yaşamaya sahip çıkmasını işledi; 1960’ların sonunda göstermeci biçemi denedi ve Üç Karagöz Oyunu‘nda olduğu gibi geleneksel tiyatromuzdan yararlandı.

İlk şiirlerini On Dakika adlı bir kitapta topladı; ama bu şiirlerde Yahya Kemal, Faruk Nafiz ve Nâzım Hikmet’in etkisinde kaldığını fark edince kitabı dağıtıma vermeden yaktı. Kendi sesini bulduğuna inandığında, 1984’te şiirlerini Sondan Başa adıyla yayımladı.

Aziz Nesin’in Leyla ile Mecnun’u ve Nasreddin Hoca

Sitemizin adını taşıyan hikâye Aziz Nesin’in de ilgisini çekmişti: Yazarın 1983’te yayımlanan Leyla ile Mecnun adlı bir mizah kitabı vardır. Klasik hikâyenin kendisini merak edenler Leylâ ile Mecnûn özeti yazımıza bakabilir. Nesin halk mizahının en büyük ustasını da unutmadı; Nasrettin Hoca Gülütleri (1994) adlı bir kitap hazırladı. Hoca’nın fıkraları için Nasreddin Hoca fıkraları sayfamıza göz atabilirsiniz.

Aziz Nesin’in başlıca eserleri

• Öykü: Fil Hamdi (1967), Kazan Töreni, Vatan Sağolsun (1970), Namus Gazı (1971), Mahallenin Kısmeti (1975), Hayvan Deyip de Geçme (1980)
• Roman: Zübük (1961), Şimdiki Çocuklar Harika (1967), Yaşar Ne Yaşar Ne Yaşamaz (1977), Tek Yol (1978)
• Tiyatro: Üç Karagöz Oyunu (1968), Tut Elimden Rovni (1970), Çiçu, Hadi Öldürsene Canikom
• Anı: Böyle Gelmiş Böyle Gitmez (1975), Bir Sürgünün Anıları
• Şiir: Sondan Başa (1984)
• Araştırma: Cumhuriyet Döneminde Türk Mizahı (1973)

Kaynakça

• Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü (Kültür ve Turizm Bakanlığı / Ahmet Yesevi Üniversitesi), “Aziz Nesin” maddesi, Dr. Aydan Ener Su: teis.yesevi.edu.tr