Parnasizm Nedir? Özellikleri, Temsilcileri ve Türk Şiirindeki İzleri
Parnasizm (Parnas şiiri) nedir? Le Parnasse contemporain, sanat için sanat ilkesi, Leconte de Lisle ve Heredia, sembolizme geçiş ve Servet-i Fünûn şiirindeki izleri.
Parnasizm, 19. yüzyılda Fransız şiirinde romantizmin taşkın duygusallığına ve dildeki özensizliğe tepki olarak doğan bir şiir akımıdır. Encyclopaedia Britannica, Parnasçıların ölçülülüğe, nesnelliğe, teknik kusursuzluğa ve kesin tasvire değer verdiğini belirtir. Akım, aşağı yukarı 1835 ile 1876 arasındaki dönemi kapsar.
Parnasizm adı nereden geliyor?
Akım, adını Le Parnasse contemporain (Çağdaş Parnas) adlı şiir antolojisinden alır. Louis-Xavier de Ricard ile Catulle Mendès’in hazırladığı antoloji 1866, 1871 ve 1876’da üç cilt hâlinde yayımlandı.
Sanat için sanat
Parnasizmin temel ilkesi “sanat için sanat”tır. Britannica’ya göre bu ilke, Théophile Gautier’nin Mademoiselle de Maupin (1835) romanına yazdığı önsözden gelir. Gautier’nin 1852’de yayımlanan Émaux et camées (Mineler ve Kameler) kitabı, yeni şiir anlayışına yön veren eserlerden biri oldu. Bu anlayışa göre şiir ahlak dersi ya da toplumsal mesaj vermek zorunda değildir; değeri kendi güzelliğinde ve biçimindedir.
Parnasizmin özellikleri
- Nesnellik: Şair kendi duygularını ve iç dünyasını öne çıkarmaz; romantiklerin itiraf havasındaki şiirine karşı daha kişisellik dışı bir anlatım benimser.
- Biçim kusursuzluğu: Ölçü, kafiye ve dize yapısında titizlik esastır; sone gibi kurallı biçimler sevilir.
- Kesin ve ayrıntılı tasvir: Şiir bir tablo ya da heykel gibi, ayrıntıları özenle işlenerek kurulur.
- Konu seçimi: Britannica’ya göre Parnasçılar başlangıçta çağdaş toplumdan konular alırken zamanla mitolojiye, destana ve Hindistan, Antik Yunan gibi uzak ve eski uygarlıklara yöneldi.
- Ses ve kelime zenginliği: Tınısı güçlü kelimeler, egzotik adlar ve zengin kafiyeler kullanılır.
Parnasizmin temsilcileri
- Leconte de Lisle: Britannica’ya göre akımın önderi.
- Théophile Gautier: “Sanat için sanat” ilkesinin kaynağı sayılan şair ve yazar.
- Théodore de Banville, Albert Glatigny, François Coppée ve Léon Dierx: Gruba adı geçen öteki şairler.
- José-Maria de Heredia: Britannica’nın “grubun en tipik temsilcisi” dediği şair. Sonelerinde kesin ayrıntılar, zengin kafiyeler, tınılı kelimeler ve özellikle çarpıcı son (14.) dizeler dikkat çeker.
Parnasizmden sembolizme
Britannica, Parnasizmin etkisinin Avrupa’ya, özellikle İspanyol ve Portekiz modernizmine ve Belçika’daki Jeune Belgique hareketine yayıldığını, Parnasçıların birçoğunun da sonradan sembolizme katıldığını belirtir. Paul Verlaine’in ilk şiirleri de Baudelaire’in ve Parnasçıların izinden gider. Böylece Parnasizmin biçim titizliği, sembolistlerin müzikal ve telkin edici şiirine bir köprü olmuştur. Bu geçişin Türk şiirindeki yansıması için Türk Şiirinde Sembolizm yazısına bakabilirsiniz.
Türk şiirinde parnasizmin izleri
Parnasizmin Türk şiirine etkisi, Fransız şiirini yakından izleyen Servet-i Fünûn şairleri aracılığıyla görüldü. Sema Oruç’un Hikmet dergisindeki makalesine göre Cenab Şahabeddin 1890–1893 yıllarında Paris’te bulunurken Fransız şairleriyle tanıştı; Mehmet Kaplan da Cenab’ın yeni şiir anlayışını sembolistlerden ve kısmen Parnasçılardan aldığını söyler.
Bu etkinin en somut izi sonedir. Oruç’un aktardığına göre ilk Türkçe sone, Tevfik Fikret‘in 30 Mayıs 1895 tarihli “Nijad” şiiridir; Cenab da aynı yıl “Şi’r-i Nâ-nüvişte” ile sone yazdı ve 62 sonesiyle bu biçimi yaygınlaştırdı. Servet-i Fünûn şiirinde eski mazmunların yerini imgelerin alması, şiirin bir tablo gibi renk ve perspektifle kurulması ve Cenab’ın “edebiyatın amacı yine edebiyattır” düşüncesi de “sanat için sanat” anlayışıyla akrabadır.
Oruç, Yahya Kemal ile Ahmet Haşim‘in de Heredia, Régnier ve Baudelaire gibi Fransız şairlerini okuduğunu, resim gibi tasvirin onların şiirinde de önemli bir yer tuttuğunu belirtir. Servet-i Fünûn şiirinden örnekler için Cenab’ın Aşkın Teranesi ve Elhân-ı Şitâ, Fikret’in Ömr-i Muhayyel ve Yağmur şiirlerine bakabilirsiniz.
İlgili yazılar
- Romantizm Nedir?
- Realizm Nedir?
- Natüralizm Nedir?
- Cenab Şahabeddin: Hayatı ve Şiir Anlayışı
- Tevfik Fikret: Hayatı ve Şiir Anlayışı
Kaynakça
- Encyclopaedia Britannica, “Parnassian”: britannica.com
- Encyclopaedia Britannica, “French literature – Naturalism” (Verlaine ve Parnasçılar): britannica.com
- Sema Oruç, “Cenap Şahabettin ve Modern Türk Şiiri”, Hikmet – Akademik Edebiyat Dergisi, Yıl 9, Ekim 2023, s. 376–390, DOI: 10.28981/hikmet.1294038: dergipark.org.tr
Düşüncenizi yazın