İçeriğe geç
20 Kasım 2026, Cuma Günün dizesi: “Kader çiftçisi bizim gibi nicesini ekti ve biçti;”
Edebiyat

Karagöz ve Hacivat: Gölge Oyununun Tarihi, Bölümleri ve Tipleri

Karagöz ve Hacivat gölge oyununun kökeni ve Bursa rivayeti, deriden tasvirler ve perde, mukaddimeden bitişe oyunun bölümleri, başlıca tipler ve UNESCO listesindeki yeri.

leylailemecnun3 dk okuma
Paylaş

Karagöz, deriden kesilip boyanmış tasvirlerin arkadan ışıkla aydınlatılan beyaz bir perdeye gölgesinin düşürülmesiyle oynanan geleneksel Türk gölge oyunudur. Oyunun iki baş kişisi, halktan, saf ama zeki Karagöz ile kitabi konuşan, bilgiç Hacivat’tır; oyunun güldürüsü büyük ölçüde bu ikisinin birbirini anlamamasından doğar.

Karagöz 2009’da UNESCO İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsilî Listesi’ne Türkiye adına yazılmıştır. Oyunu oynatan ustaya “hayali” denir; Karagöz eskiden özellikle Ramazan gecelerinde ve sünnet düğünlerinde kahvehanelerde, bahçelerde ve meydanlarda oynatılırdı.

Reklam

Kökeni ve Bursa rivayeti

Gölge oyununun Türkiye’ye gelişi konusunda farklı görüşler vardır: Kimi araştırmacılar oyunun 1517’de Mısır’ın fethinden sonra Yavuz Sultan Selim döneminde geldiğini, kimileri ise Orta Asya kökenli olduğunu ileri sürer. Kültür ve Turizm Bakanlığı, oyunun son biçimini 18. yüzyılda aldığını belirtir.

Halk arasında yaygın Bursa rivayetine göre Karagöz ile Hacivat, Sultan Orhan döneminde bir cami inşaatında çalışan iki ustadır. Aralarındaki şakalaşmalar işi aksatınca idam edilirler, ancak padişah sonradan pişman olur. Şeyh Küşterî ikisinin suretlerini yaparak perdede oynatır; bu yüzden Karagözcüler onu sanatlarının piri sayar ve perdeye “Küşterî meydanı” denir. Araştırmacılar Bursa’daki Karagöz ve Küşterî mezarlarının sonradan yapılmış olabileceğini not eder; Evliya Çelebi ise Küşterî’nin Milas’ta gömülü olduğunu yazar.

Tasvirler, perde ve göstermelik

Tasvirler deve, manda ya da öküz derisinden yapılır. Deri “nevregan” adlı bir bıçakla inceltilerek saydamlaştırılır, figürler kesilir ve çini mürekkebi ya da doğal boyalarla renklendirilir; boyları genellikle 32–40 santimetre arasındadır. Hayali, tasvirleri çubuklarla tutarak hareket ettirir.

Oyunun oynandığı beyaz bez perdeye “ayna” da denir. Kültür ve Turizm Bakanlığı’na göre perde önceleri 2×2,5 metre iken zamanla 110×80 santimetreye küçülmüş, altına “peş tahtası” denen bir raf eklenmiştir. Oyun başlamadan perdeye konan ev, sokak, saksı, havuz, kalyon ya da ağaç gibi dekor parçasına “göstermelik” adı verilir.

Reklam

Oyunun bölümleri

  • Mukaddime (giriş): Hacivat perdeye gelip semai okur, “perde gazeli”ni söyler ve Karagöz’ü çağırır.
  • Muhavere (söyleşme): Karagöz ile Hacivat arasındaki, söz oyunlarına ve yanlış anlamalara dayanan karşılıklı konuşma.
  • Fasıl (asıl oyun): Oyunun asıl hikâyesinin anlatıldığı bölüm; oyun adını bu bölümden alır.
  • Bitiş: İki kahraman seyirciden kusurları için özür diler ve bir sonraki oyunu duyurur.

Başlıca tipler

Karagöz perdesi, Osmanlı İstanbul’unun çok renkli toplumunu yansıtan tiplerle doludur. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın saydığı tipler arasında Zenne (kadın), Çelebi (kibar İstanbul delikanlısı), Tiryaki, cüce Beberuhi, Laz, Kayserili, Kastamonulu, Arnavut, Kürt, Frenk, Rum, Ermeni, Yahudi, Sarhoş, Külhanbeyi ve Çengi bulunur. Ayyaş ve kavgacı bir külhanbeyi olan Tuzsuz Deli Bekir de oyunun eski ve sevilen tiplerindendir. Her tip kendine özgü şivesi, kıyafeti ve huyuyla seyirciyi güldürür.

Ortaoyunu ve meddahla ilişkisi

Karagöz, ortaoyunu ve meddah, klasik Osmanlı döneminin başlıca halk gösteri sanatları olarak birlikte anılır. Kültür ve Turizm Bakanlığı ortaoyununu Karagöz’ün sahnede insanlar tarafından oynanan bir biçimi olarak tanıtır: Karagöz-Hacivat ikilisinin yerini ortaoyununda Kavuklu ile Pişekâr alır; Acem, Karadenizli, Arnavut, Tuzsuz Deli Bekir ve Zenne gibi tipler ise iki oyunda da görülür.

İlgili sayfalar

Kaynakça

Paylaş

Bunları da sevebilirsiniz

Düşüncenizi yazın

E-posta adresiniz yayımlanmaz.