İçeriğe geç
20 Kasım 2026, Cuma Günün dizesi: “Kader çiftçisi bizim gibi nicesini ekti ve biçti;”
Ahmed Râsim

Nedim Bey Merhum

Ahmet Rasim'in, sesi Boğaz'ın iki yakasında yankılanan hanende Nedim Bey'i andığı hatıra yazısı: musikide "tavır", kaybolan sesler ve bir komiserin yarıda kestiği gece.

Ahmed Râsim6 dk okuma
Paylaş

İlk yayımlandığı eser: Ahmet Rasim, "Nedim Bey Merhum"; ilk yayım: Tasvir-i Efkâr, sayı 1332, 18 Ekim 1914; metin: Vikikaynak (B. Ayvazoğlu, "Üsküdarlı Hânende Nedim Bey Nâm-ı Diğer Boğaziçi Bülbülü", 2018 aktarımından)

Bu sayfada Ahmet Rasim’in “Nedim Bey Merhum” adlı hatıra yazısının tam metni yer alıyor. Özeti, ana fikri, kişileri ve eski kelimelerin anlamları metnin sonunda.

Belki otuz sene evvel idi. Bir seher zamanı Boğaz’ın bütün İstinye, Baltalimanı, Hisar, ihtimal ki Kanlıca ve civarı ahalisi bir bank-i lâhûtî-i “Essalât!” tesir-i mehîbanesiyle evlerinin, yalılarının pencereleri önünde dimdik kaldılar.

Reklam

Boğaz güya dalgalarını uyutmuş gibi akıyor. Fecir, iki sahil arasında ukûs-ı medîde ile çırpınan bir sadâ-yı mütemevvici dinleye dinleye açılıyordu.

Yine o zamanlarda idi ki ekseriya gecenin, mehtabın sükûn-ı dûr-a-dûru içinde mesela bir nağme-i Uşşak, bir zemzeme-i Hicaz, bir Muhayyer parça, bir Suzinak şarkı, Rast ve Mahur’a bürünmüş bir gazel, Hicazkâr çaşnilerile pür-âhenk bir meyan kenarın bir mıntıkasında, bir penceresinden bütün letafet-i sehhârânesiyle hurûc ederek yamaçlarda, koy, körfez sırtlarında bir müddet çırpındıktan sonra yürüyüp söner, fakat sımâh-ı ruhda uzun süren tahassürler bırakırdı.

Zaman olurdu ki bu lahn-i dil-firîb Kâğıthane vadilerine, Âlemdağ tepelerine, Adalar’ın gavr-ı meşacirine, Çamlıca’nın şevâhik-i güzinine doğru uçuşarak akın akın bıraktığı insicâm-ı nagamât ile saatlerce uğraşırdı.

Zavallı Nedim, pek eski bir refikim idi. Nedim’i tanımamak, bizim için hüsn-i savtın müeddasını bulamamak, Nedim’i bilmemek, Osmanlı musikisi denilen kimsesizi daha ziyade unutmuş olmak demektir.

O güzel yüz, o lisan-ı edeb, o tavr-ı has, o rikkat-i irtibat acaba şimdi ne oldu?

Şûhî-i tab’ı, Şair Nedim’in mütevatir olan şûhluğunu andırırdı. Bunun eş’âr-ı dilpezîrine bedel, onun da savt-ı bî-nazîri var idi. O sünûhat ve ilhâmâtı söylemiş, silk-i nazma dizmiş ise, bu da okumuş, terennüm eylemişdir.

Büyücek bir baş üstünde mürtesem enli, mütenasib kaşlarından, uzun kirpikler arasından daimi surette hand-â-hand gamzeler atan güzel gözlerinden, esmer rengine pek ziyade yaraşan bıyık ve sakalından, çekme burnu ile toplu ağzından müteşekkil olan o sevimli sima genişçe omuzlarına bilahare lihyedar olan az ince gerdeni ile öyle bir vaz’-ı müstahsende istinad etmiş idi ki maânî-i enzârının nâtık olduğu safvet-i kalb ile beraber görünce sevmemek mümkün olmazdı.

Okuyacağı sıralarda o güzel yüzde tebessümler artıyormuş gibi birbiri ardınca zuhur ederek pek az bir işmi’zazı müteakib ince dudakları açılır, derhal bir savt-ı davudi dalgalarıyla samia-ı dikkate hulul ederek güya bir nefir-i nagamat sağanak sağanak sadmelerle terennüme gelmiş zannını ihsasa başlardı.

Bir halde ki sesin şiddeti derece derece yükselerek aynı kuvvetle ta uzaklara kadar ihtizazat-ı muhrikasını isal eder, oralarda akise müsaid ne bulursa onun üzerinde bila-fasıla tekrar eyleyerek mevridine dönecek imişçesine etrafa yayılır, iki kat okuduğu meyanlarda, girişlerde bu şiddet daha seri ihtizazata mukarin olurdu.

Bir halde ki oda, salon içlerinde en tatlı, en ruh-nüvaz nagamattan mürekkeb bir bomba patlamış ve muhteviyatını birdenbire neşreylemiş sanılırdı. Mevla rahmet eylesin.


Bizim musikinin yıpranmış ıstılahatından biri de “tavır” denilen kelimedir. Filvaki bu tavrın çalıp okumada pek büyük bir ehemmiyeti vardır. Bunu erbab-ı musikiden ziyade erbab-ı dikkat fark ve takdir eder. Bir eda-yı mahsus, bir tavr-ı has olanlar teganniyatımızı tevsi’, ikmal, tezyin etmiş zevattan ma’duddurlar.

Vâ-esefâ ki bu tavır asla mazbut olamıyor. Sahibi ile beraber irtihal eyliyor. İşte Nedim’in tavrı da ilelebed gaib olmuş olanlardan biridir.

Beykoz’da oturduğu esnalarda müteveffa Kemençeci Vasil ile beraber ziyaretine gitmiş idim. O gece için zaten ufak bir saz müretteb idi. Fakat kendisi hayli zamandan beridir okumuyordu. Adeta okumayı bırakmış idi.

Reklam

Ziyaretimden pek ziyade neş’edar olduğu gibi Vasil’i de çoktan görmediği için kemal-i tahassür ile dinliyordu.

Hicaz faslı bitti. Vasil kemençeyi yanına koydu koymadı, odanın pencerelerinden mevkiin irtifaı hasebiyle bütün Beykoz üzerinden kopup taa Boğaz’ın karşı sahiline doğru -şedid bir sağanak kuvvetinde- öyle bir lahn-i müessir fırladı ki Vasil sapsarı kesildiği halde birdenbire sazına yapışarak:

“Elhamdülillah, piyasa nağmelerinden kurtuldum!” nidasıyla mukabeleten taksimine girişti. Meğer Nedim’den işittiğim taksimlerin sonu bu imiş.

Bu an-ı teessürün ruhumda kalan eserini şimdi bile hissediyorum. O sada-yı tiz ve latif kesileceği zamanlarda bile imtidadını temin edecek vesait-i hançeriyyeyi istimal ederdi.

Siz o geceki talihsizliğe bakın ki henüz miyane girmeden evin kapısı çalındı. Haneden bir telaş koptu. Komiser gelmiş,

“Nedir bu rezalet?” diye aşağıdan bağırıyordu. Devr-i Hamidi devri bu… Bağırtmaz! Sessizce boğardı.”


Nedim Bey Merhum yazısının özeti

Ahmet Rasim, yaklaşık otuz yıl önceki bir İstanbul’u hatırlayarak söze başlar: Bir seher vakti Boğaz’ın iki yakasında, İstinye’den Kanlıca’ya kadar halkı pencerelere koşturan güçlü bir ses yankılanmıştır. O yıllarda mehtaplı gecelerde Boğaz kıyısındaki bir pencereden yükselen Uşşak, Hicaz, Suzinak ya da Hicazkâr ezgileri koylara, tepelere yayılır, dinleyenlerin içinde uzun süren bir özlem bırakırdı.

Yazar bu sesin sahibinin, eski dostu hanende Nedim Bey olduğunu söyler. Onu tanımamanın Osmanlı musikisini unutmak demek olduğunu belirtir; güzel yüzünü, terbiyeli dilini, şen yaradılışını ve eşsiz sesini anlatır. Şair Nedim şiirleriyle nasıl ünlüyse, adaşı Nedim Bey’in de sesiyle öyle ün kazandığını söyler.

İkinci bölümde musikide “tavır” denilen kişisel üslubun önemine değinir: Bu tavır yazıya geçirilemez, sahibiyle birlikte göçüp gider. Ardından Kemençeci Vasil ile Beykoz’da Nedim Bey’i ziyaret ettikleri geceyi anlatır. Uzun süredir okumayan Nedim Bey, Hicaz faslından sonra öyle güçlü bir sesle okumaya başlar ki Vasil heyecandan sararıp sazına sarılır. Ama tam o sırada kapı çalınır; gelen komiser “Nedir bu rezalet?” diye bağırır. Yazar, Abdülhamid devrinin bu tür sesleri susturduğunu acı bir dille hatırlatarak yazıyı bitirir.

Ana fikir

Yazı, bir sanatçının kişisel üslubunun (tavrının) kaydedilemeyip onunla birlikte kaybolduğunu, bu yüzden büyük icracıların ancak onları dinleyenlerin hatıralarında yaşayabildiğini anlatır. Son sahne ise sanatın, baskıcı bir dönemde nasıl susturulabildiğini gösterir.

Kişiler

  • Anlatıcı (Ahmet Rasim): Nedim Bey’in eski dostu; olayları yıllar sonra hatırlayarak anlatır.
  • Nedim Bey: Sesi Boğaz’ın iki yakasında duyulan, “tavrı” ile tanınmış hanende.
  • Kemençeci Vasil: Anlatıcıyla birlikte Nedim Bey’i ziyaret eden ünlü kemençe icracısı.
  • Komiser: Gecenin sonunda eve gelip musikiyi “rezalet” sayarak durduran görevli.

Mekân, zaman ve tür

Yazı İstanbul Boğazı’nın iki yakasında, özellikle Beykoz’da geçer. Anlatılan olaylar yazarın yaklaşık otuz yıl önceye, II. Abdülhamid dönemine ait hatıralarıdır. Metin bir hikâyeden çok, gazete için yazılmış bir hatıra ve portre yazısıdır; ilk kez 18 Ekim 1914’te Tasvir-i Efkâr gazetesinde yayımlanmıştır.

Yazıdaki eski kelimeler

  • Seher: Tan ağarmadan önceki vakit.
  • Fecir: Tan yeri ağarması, şafak.
  • Ukûs-ı medîde: Uzun yankılar.
  • Sükûn: Sessizlik, durgunluk.
  • Nağme: Ezgi.
  • Uşşak, Hicaz, Muhayyer, Suzinak, Rast, Mahur, Hicazkâr: Türk musikisinde makam adları.
  • Meyan: Şarkının makamın değiştiği orta bölümü.
  • Lahn-i dil-firîb: Gönül aldatan, büyüleyici ezgi.
  • Refik: Arkadaş, dost.
  • Hüsn-i savt: Ses güzelliği.
  • Savt-ı bî-nazîr: Eşsiz ses.
  • Terennüm: Ezgiyle söyleme.
  • Savt-ı davudi: Gür ve güzel ses.
  • Tavır: Musikide icracının kendine özgü okuyuş ya da çalış üslubu.
  • Mazbut: Kayda geçirilmiş, tespit edilmiş.
  • İrtihal: Göçme, ölme.
  • Taksim: Sazla ya da sesle yapılan, ölçüsüz doğaçlama.
  • Fasıl: Aynı makamdaki eserlerin belirli sırayla icra edildiği konser düzeni.
  • Hanende: Ses sanatçısı, şarkı okuyan kişi.

Ahmet Rasim’in öteki yazıları ve hayatı için Ahmet Rasim sayfasına bakabilirsiniz.

Bunları da sevebilirsiniz

Bu duyguyu anlatan şiirler

Düşüncenizi yazın

E-posta adresiniz yayımlanmaz.