Empresyonizm (İzlenimcilik) Nedir? Edebiyatta Özellikleri, Temsilcileri ve Ahmet Haşim
Resimde doğan empresyonizm (izlenimcilik) akımının adı, edebiyattaki özellikleri, Goncourt kardeşler ve Verlaine gibi temsilcileri ve Ahmet Haşim'in şiirinde izlenimci etkiler.
Empresyonizm ya da Türkçe adıyla izlenimcilik, bir nesneyi ya da manzarayı olduğu gibi anlatmak yerine, onun belirli bir anda sanatçıda bıraktığı öznel izlenimi yansıtmayı amaçlayan sanat akımıdır. Akım 19. yüzyılın ikinci yarısında Fransa’da resim alanında doğmuş, ardından edebiyat ve müzik gibi başka sanatlara da yayılmıştır.
Akımın adı nereden geliyor?
Akım adını Claude Monet’nin 1872’de yaptığı Impression, soleil levant (İzlenim, Gün Doğumu) tablosundan alır. Tablo 1874’te Paris’te açılan bağımsız sergide gösterildi. Eleştirmen Louis Leroy bu ressamları alay yollu “izlenimciler” diye adlandırdı; sanatçılar ise kısa süre sonra bu adı benimsedi.
Edebiyatta empresyonizm
“Edebî izlenimcilik” terimini ilk kullananlardan biri, Fransız eleştirmen Ferdinand Brunetière’dir; 1879’da Alphonse Daudet üzerine yazdığı bir yazıda bu kavrama başvurmuştur. Edebiyatta izlenimcilik, ressamların ışık ve renkle yaptığını kelimelerle yapmaya çalışır.
Özellikleri
- Nesnenin kendisini değil, bir anda bıraktığı öznel izlenimi verir.
- Duyuları ve sezgiyi akla üstün tutar; görme, işitme ve koku izlenimleri öne çıkar.
- Kesinlik yerine belirsizlik ve geçicilik duygusu yaratır.
- Renk, ışık ve gölge oyunlarına, su, gök ve ışık imgelerine sıkça yer verir.
- Anlık sahneleri, tıpkı bir eskiz gibi kısa ve yoğun biçimde yakalamaya çalışır.
Temsilcileri
Fransız edebiyatında Goncourt kardeşler izlenimci üslubun öncüleri arasında sayılır; “Görmek, hissetmek, ifade etmek: Bütün sanat bundadır” sözü onlara atfedilir. Paul Verlaine 1884 tarihli “Art poétique” (Şiir Sanatı) şiirinde rengin değil nüansın, ince gölgenin peşinden gidilmesini öğütler. İzlenimcilik üzerine yazılan çalışmalarda Mallarmé, Baudelaire, Rimbaud, Gide ve Zola gibi yazarlar da bu akımla bağlantılı olarak anılır.
Türk edebiyatında izlenimcilik: Ahmet Haşim
Türk şiirinde izlenimci etkinin en belirgin olduğu şair Ahmet Haşim‘dir. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Haşim’in şiirlerinin çoğunlukla izlenimci bir üslupla yazıldığını, kendisinin ise sembolist şair olarak tanımlandığını belirtir. Göl Saatleri (1921) ve Piyâle (1926) kitaplarındaki renk ve ışık oyunları, bu etkinin en sık gösterilen örnekleridir.
Haşim’in izlenimci mi yoksa sembolist mi olduğu edebiyat tarihçileri arasında tartışmalıdır. Bezirci, Akyüz ve Ercilasun gibi araştırmacılar onu izlenimciliğe yakın görürken, bazı araştırmacılar iki akımın Haşim’de birbirinden ayrılamayacağını savunur. Ahmet Hamdi Tanpınar da Haşim’in ilk şiirlerini izlenimci resim etütlerine benzetmiştir. Bu tartışmanın ayrıntıları için Türk şiirinde sembolizm ve Ahmet Haşim yazımıza bakabilirsiniz.
Sitemizdeki Orman, Ağaç ve Yarı Yol gibi kısa Haşim şiirleri, bir manzarayı anlatmak yerine ışığın, rengin ve sesin uyandırdığı anlık izlenimi öne çıkarır. Ahmet Muhip Dıranas ve Ahmet Hamdi Tanpınar’ın şiirlerinde de izlenimci yansımalar görüldüğü belirtilir.
İlgili sayfalar
Kaynakça
- Encyclopaedia Britannica, “Impression, Sunrise”: www.britannica.com/topic/Impression-Sunrise
- Sevgi Ilıca, “Rus Edebiyatında İzlenimcilik”, idil 8/59 (2019): idildergisi.com/makale/pdf/1559134948.pdf
- T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, “Ahmet Haşim”: www.ktb.gov.tr/EN-118070/ahmet-hasim.html
- Pelin Şahin Tekinalp, “Ahmet Haşim ve Hüseyin Avni Lifij’den Manzaralar”, Turkish Studies 4/1 (2009)
- Güngör Şahin, Kültür Araştırmaları Dergisi 21 (2024): dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3839375
- TÜBİTAK Ansiklopedi (Habertürk), “Empresyonizm / İzlenimcilik nedir?”: www.haberturk.com/tubitak-ansiklopedi/empresyonizm–izlenimcilik-nedir
Düşüncenizi yazın