Ateşten Gömlek: Konusu, Karakterleri ve 1923 Filmi (Halide Edib Adıvar)
Halide Edib Adıvar'ın Ateşten Gömlek romanının yayımı, adının hikâyesi, konusu ve karakterleri; Muhsin Ertuğrul'un 1923 tarihli filmi ve Türk kadın oyuncular tartışması.
Ateşten Gömlek, Halide Edib Adıvar‘ın Kurtuluş Savaşı yıllarını anlatan romanıdır. Roman 1922’de İkdam gazetesinde tefrika edilmiş, kitap olarak da 1923’te Teşebbüs Matbaası’nda basılmıştır (Britannica kitabın yılını 1922 olarak verir). Roman, Millî Mücadele devam ederken yazılmıştır.
Romanın adının hikâyesi
Romanın başındaki açık mektupta anlatıldığına göre, Yakup Kadri 1921’de Ankara’da Halide Edib’in yanında kaldığı sırada “Ateşten Gömlek” adlı bir roman yazmak istediğini söylemiştir. Halide Edib bu adı çok beğenince Yakup Kadri adı ona bırakmış, Halide Edib de romanını yaklaşık iki ayda yazmıştır.
Ateşten Gömlek’in konusu
Romanın kahramanı Ayşe, Yunan işgali sırasında İzmir’de eşini ve çocuğunu kaybetmiş bir kadındır. Acısını mücadeleye dönüştüren Ayşe, Anadolu’ya geçer ve halkı ile askerleri peşinden sürükleyen bir figüre dönüşür; İzmir kurtulmadan evlenmeyeceğini söyler.
Olaylar anlatıcı Peyami’nin gözünden aktarılır. Britannica romanı, ülkesinin kurtuluşu için çalışan genç bir kadın ile onu seven iki erkeğin hikâyesi olarak özetler. Aşk, romanda kişisel bir mutluluktan çok vatan uğruna verilen mücadelenin içinde eriyen bir duygu olarak işlenir.
Başlıca karakterler
- Ayşe: İzmirli genç kadın; kaybettiklerinin acısıyla Millî Mücadele’nin simgesine dönüşen kahraman.
- Peyami: Romanın anlatıcısı; Ayşe’ye bağlanan erkeklerden biri.
- İhsan: Ayşe’yi seven öteki erkek.
- Cemal, Haşmet Bey ve Sabri Paşa: Savaşın farklı yüzlerini temsil eden yan kişiler.
İngilizce versiyonu
Halide Edib romanı 1924’te The Shirt of Flame adıyla İngilizceye kendisi aktardı; kitap New York’ta Duffield yayınevince basıldı. Britannica eseri İngilizce olarak The Daughter of Smyrna adıyla da anar.
1923 filmi
Roman, yayımlanır yayımlanmaz beyazperdeye aktarıldı. Muhsin Ertuğrul’un yönettiği ve senaryosunu yazdığı Ateşten Gömlek, Kemal ve Şakir Seden kardeşlerin Kemal Film şirketince çekildi ve iki bölüm hâlinde gösterildi. Akademik çalışmalara göre film ilk kez 23 Nisan 1923’te seyirciyle buluştu ve büyük ilgi gördü.
Filmde Ayşe’yi Bedia Muvahhit canlandırdı; kadroda Münire Eyüp (sonraki adıyla Neyyire Neyir) da vardı. Bu iki oyuncu yaygın olarak Türk sinemasında rol alan ilk Müslüman Türk kadınları kabul edilir. Ancak araştırmacılar, Nermin Şahika ve başka Türk kadınlarının bir yıl önce çekilen Esrarengiz Şark (1922) filminde rol aldığını hatırlatarak bu “ilk” iddiasının tartışmalı olduğunu belirtir.
Roman, Cumhuriyet’in ilk çeyrek yüzyılından sonra, 1950’de bu kez sesli olarak yeniden filme çekildi; bu yeni çevrim Vedat Örfi Bengü’nün adıyla anılır.
İlgili sayfalar
- Halide Edib Adıvar kimdir?
- Sinekli Bakkal: Konusu ve karakterleri
- Millî Edebiyat dönemi
- Edebiyattan perdeye uyarlama aşklar
Kaynakça
- İ. Sabır Sungur, “Halide Edib’in Ateşten Gömlek Romanında Epik Kahraman: Ayşe”, ASA Dergisi 2/2 (2024): dergipark.org.tr/en/download/article-file/4148702
- S. Zeka, “Ateşten Gömlek’te Batı Edebiyatı”, TAED 68 (2020): dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1382977
- Encyclopaedia Britannica, “The Daughter of Smyrna”: www.britannica.com/topic/The-Daughter-of-Smyrna
- Encyclopedia.com, “Adivar, Halide Edib (c. 1884–1964)”: www.encyclopedia.com/women/dictionaries-thesauruses-pictures-and-press-releases/adivar-halide-edib-c-1884-1964
- T. Akkoyun, “Sinemada Esrarengiz Şark İle Ateşten Gömlek”, Atatürk Dergisi (2020): dergipark.org.tr/en/download/article-file/1187735
- İ. A. Odabaşı, “Mütareke İstanbul’unda Emperyalizm ve Oryantalizm Arasında Salınan Bir Sinema Filmi: Esrarengiz Şark”, CTAD 41 (2024): ctad.hacettepe.edu.tr/20_41/03.pdf
- Beyazperde, “Ateşten Gömlek” (1923): www.beyazperde.com/filmler/film-242182
- M. Kara, “Yeşilçam’ın Çınarları (6): Vedat Örfi Bengü”, Evrensel (2024): www.evrensel.net/yazi/94179/yesilcamin-cinarlari-6-vedat-orfi-bengu-misirda-sinemayi-kuran-turk
Düşüncenizi yazın