Nâbîzâde Nâzım: Karabibik, Zehra ve Gerçekçiliğin İlk Adımları

Nâbîzâde Nâzım, otuz yıllık kısa ömrüne Türk edebiyatının iki önemli “ilk”ini sığdırmış bir yazardır: Anadolu köylüsünü gerçekçi bir gözle anlatan Karabibik ve psikolojik muhtevalı ilk roman kabul edilen Zehra. Bu yazıda onu TDV İslâm Ansiklopedisi’ndeki Abdullah Uçman imzalı maddeye dayanarak tanıtıyoruz.

Hayatı

Asıl adı Ahmed Nâzım’dır; İstanbul Nişantaşı’nda doğdu, babasının adı Nâbî’dir. Annesini tanımadan büyüdü, babasını da mahalle mektebindeyken kaybetti; üvey anne ve dadıların yanında yetişti. Hâtıraları Yâdigârlarım‘da babasının ilgisizliğinden ve evden kaçtığı gecelerden söz eder.

Beşiktaş Askerî Rüşdiyesi ve Mühendishâne-i Berrî İdâdîsi’nden sonra 1884’te Erkân-ı Harbiyye sınıfına girdi, 1887’de yüzbaşı olarak mezun oldu. Mekteb-i Harbiyye’de matematik, istihkâm ve topografya okuttu. 1889-1890’da harita çalışmaları için Kaş’ta bulundu; 1891’de Manastır’da Goltz Paşa’nın maiyetinde çalıştı. Aynı yıl evlendi, fakat kemik veremine yakalanarak 5 Ağustos 1893’te öldü; mezarı Karacaahmet Mezarlığı’ndadır.

Edebî kişiliği

İlk yazısı 1880’de Vakit gazetesinde yayımlandı. Şiirde önce Muallim Nâci‘nin sade dilini ve Batı etkili tarzını örnek aldı, sonra Abdülhak Hâmid ve Recâizâde Mahmud Ekrem‘in çizgisine yöneldi; bu iki cephe arasındaki gerilim için eski-yeni tartışması yazımıza bakabilirsiniz. Servet-i Fünûn’da Fuzûlî ve Nedîm üzerine incelemeler yazdı, resim altı şiirin ilk örneklerini verdi; Victor Hugo ve Alfred de Musset’den çeviriler yaptı.

Karabibik: köy hayatına gerçekçi bakış

Karabibik (1307/1891), yazarın en önemli eseri kabul edilir. Kaş’ta görevliyken edindiği gözlemlere dayanır ve Anadolu köylüsünün hayatından kesitler sunar. Yazar eserin önsözünde gerçekçi (realist) roman anlayışını savunur. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Karabibik, Türk edebiyatında realizm ve natüralizmin ilk müjdecisi sayılır. Akımların genel çerçevesi için edebiyat akımları yazımıza göz atabilirsiniz.

Zehra: psikolojik romanın öncüsü

Zehra, Servet-i Fünûn dergisinde tefrika edildi ve yazarın ölümünden sonra kitap olarak yayımlandı. Ansiklopediye göre Türk edebiyatında psikolojik muhtevalı ilk roman kabul edilir. Entrika ağırlıklı yapısına ve trajik sonuna rağmen Nâmık Kemal’in İntibah‘ı ile Servet-i Fünûn romanı arasında önemli bir aşamadır; bu çizgi birkaç yıl sonra Mehmet Rauf‘un Eylül‘üyle olgunlaşacaktır. Dönemin genel özellikleri için Tanzimat edebiyatı yazımıza bakabilirsiniz.

Eserleri

• Roman ve hikâye: Yâdigârlarım, Zavallı Kız, Bir Hâtıra, Karabibik, Sevda, Hâlâ Güzel, Hasba, Seyyie-i Tesâmüh, Zehra.
• Şiir: Hâtıra-i Şebâb, Heves Ettim, Mini Mini yâhud Yine Heves Ettim.
• Diğer: Hanım Kızlar, Katre (Mehmed Rüşdü ile), Yeni Kimya (çeviri), Esâtîr, Aynalar.

Kaynakça

• Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü (Kültür ve Turizm Bakanlığı), “Nâbizâde Nâzım” maddesi
• TDV İslâm Ansiklopedisi, “Nâbizâde Nâzım” maddesi, Abdullah Uçman, c. 32, 2006, s. 264-265, islamansiklopedisi.org.tr/nabizade-nazim