Macbeth: Konusu, Karakterleri ve Uyarlamaları (William Shakespeare)
William Shakespeare'in en kısa trajedisi Macbeth'in yazılışı, konusu, karakterleri ve temaları; "İskoç oyunu" batıl inancı, Verdi'nin operası, Kurosawa'nın Kanlı Taht'ı, Polanski ve Coen uyarlamaları.
Macbeth, William Shakespeare‘in 1606–1607 yıllarında yazdığı beş perdelik bir trajedidir. Hırsın bir insanı nasıl adım adım cinayete, korkuya ve yıkıma sürüklediğini anlatan oyun, Shakespeare’in trajedilerinin en kısasıdır; yan olaylara ve ikincil hikâyelere yer vermeden doğrudan Macbeth’in iktidarı ele geçirişine ve çöküşüne odaklanır.
Bu yazıda Macbeth’in nasıl yazılıp yayımlandığını, konusunu, karakterlerini ve temalarını, oyunun çevresindeki ünlü batıl inancı ve sinemadan operaya uzanan başlıca uyarlamalarını bulacaksınız. Shakespeare’in öteki büyük trajedileri için Hamlet ve Othello yazılarımıza da bakabilirsiniz.
Macbeth nasıl yazıldı ve yayımlandı?
Oyun Shakespeare’in sağlığında basılmadı; ilk kez ölümünden sonra, 1623’te yayımlanan ve oyunlarını bir araya getiren First Folio adlı toplu basımda yer aldı. Metin bir sahne kitabından ya da onun bir kopyasından basıldığı için bazı bölümlerin bozuk ya da eksik olduğu düşünülür.
Bazı araştırmacılar oyunu, 1605’te İngiltere Kralı I. James’e karşı düzenlenen ve başarısız olan Barut Komplosu’nun ışığında okur. İhanet, kral katli, tahtın gasbı ve intikam gibi temalar bu olayı hatırlatır. Cadıların Banquo’nun soyundan krallar geleceği kehaneti de, soyunu Banquo’ya bağlayan I. James’e bir gönderme olarak yorumlanır.
Macbeth’in konusu
Cadıların kehaneti ve Duncan’ın öldürülmesi
İskoçya Kralı Duncan’ın komutanları Macbeth ile Banquo, savaştan dönerken üç cadıyla karşılaşır. Cadılar Macbeth’in önce Cawdor beyi, sonra kral olacağını; Banquo’nun ise kral olmasa da krallar doğuracağını söyler. Kısa süre sonra Macbeth’in gerçekten Cawdor beyi yapıldığını öğrenmesi, kehanetin geri kalanına da inanmasına yol açar.
Kral Duncan, Macbeth’i onurlandırmak için Inverness’teki şatosuna konuk olunca Macbeth ve hırslı karısı Lady Macbeth uzun zamandır düşündükleri planı uygulama vaktinin geldiğine karar verir. Karısının kışkırtmasıyla Macbeth, Duncan’ı uykusunda öldürür. Cinayeti Fife beyi Macduff keşfeder. Kralın oğulları Malcolm ve Donalbain canlarından korkup ülkeden kaçar; aceleyle kaçmaları şüpheyi onların üzerine çeker ve Macbeth kral olur.
Banquo’nun öldürülmesi
Tahtın kendi soyuna değil Banquo’nunkine geçeceği kehanetinden kaygılanan Macbeth, Banquo’yu öldürtür; ancak oğlu Fleance kurtulur. Bir ziyafette Banquo’nun hayaleti Macbeth’e görünür. Lady Macbeth ise suçluluk duygusu altında giderek akıl sağlığını yitirir.
“Macduff’tan sakın” ve Macbeth’in sonu
Cadılar Macbeth’e, Birnam Ormanı Dunsinane Tepesi’ne yürüyene kadar güvende olduğunu ve “kadından doğmuş” hiçbir erkeğin ona zarar veremeyeceğini söyler. Macduff’ın Malcolm’un ordusuna katıldığını öğrenen Macbeth, onun karısını ve çocuklarını öldürtür. Lady Macbeth ölür; Macbeth hayatın anlamsızlığı üzerine ünlü “Hayat yürüyen bir gölgeden ibaret” konuşmasını yapar.
Birnam Ormanı’ndan kestikleri dallarla kendilerini gizleyen ordu şatoya yaklaşınca kehanet beklenmedik biçimde gerçekleşmiş olur: Orman gerçekten Dunsinane’e yürümüştür. Macbeth, annesinin rahminden vaktinden önce sezaryenle alındığı için kelimenin tam anlamıyla “kadından doğmamış” sayılan Macduff’ın elinde savaşta ölür. Malcolm meşru kral olarak tahta çıkar.
Macbeth’in karakterleri
- Macbeth: Kral Duncan’ın cesur komutanı; cadıların kehanetiyle uyanan hırsı onu krallığa ve ardından zorbalığa, korkuya ve yıkıma götürür.
- Lady Macbeth: Macbeth’in hırslı karısı; kocasını cinayete kışkırtır ama sonunda suçluluk duygusuyla çöker.
- Üç cadı (Kader Bacıları): Kehanetleriyle olayları başlatan gizemli varlıklar.
- Duncan: İskoçya’nın iyi kalpli kralı; Macbeth’in konuğuyken öldürülür.
- Banquo: Macbeth’in silah arkadaşı; kehanete kapılmaz, ama Macbeth’in korkusu yüzünden öldürülür ve hayaleti ona görünür.
- Fleance: Banquo’nun oğlu; babasına kurulan tuzaktan kurtulur.
- Macduff: Fife beyi; ailesi öldürülünce Macbeth’in karşısına çıkar ve onu öldürür.
- Malcolm ve Donalbain: Duncan’ın oğulları; Malcolm oyunun sonunda kral olur.
Oyunun temaları
Macbeth’in yükselişi de düşüşü de kör bir hırsın sonucudur. Oyun, hırsın vicdanı nasıl susturduğunu, bir suçun başka suçları nasıl zorunlu kıldığını ve iktidarın gasp edildiğinde nasıl korku ve kuşkuya dönüştüğünü gösterir. Kehanet ile özgür irade arasındaki ilişki de oyunun temel sorularındandır: Cadılar Macbeth’e geleceği söyler, ama o geleceği kanla gerçekleştirmeyi seçen Macbeth’in kendisidir.
Suçluluk duygusu, uyku ve uykusuzluk, kan ve gece imgeleri oyunun atmosferini kurar. Lady Macbeth’in uyurgezer hâlde ellerindeki hayalî kanı yıkamaya çalıştığı sahne, Shakespeare’in en çok bilinen sahnelerinden biridir.
“İskoç oyunu” batıl inancı
Tiyatro dünyasında, oyunun adını bir tiyatro binası içinde yüksek sesle söylemenin uğursuzluk getirdiğine inanılır; bu yüzden oyuncular ona “İskoç oyunu” der. Efsaneye göre ilk temsilde Lady Macbeth’i oynayacak oyuncu beklenmedik biçimde ölünce rolü Shakespeare’in kendisi üstlenmek zorunda kalmıştır. Sonraki temsillerde de kazalar yaşanmış; örneğin 1937’de Londra’daki Old Vic Tiyatrosu’nda düşen sahne ağırlıkları Laurence Olivier’yi kıl payı ıskalamıştır.
Macbeth uyarlamaları
Verdi’nin Macbeth operası (1847)
Giuseppe Verdi’nin Shakespeare’den uyarladığı ilk operası olan Macbeth, ilk kez 1847’de Floransa’da sahnelendi. Verdi oyunun karanlık atmosferini ve özellikle Lady Macbeth’in uyurgezerlik sahnesini müziğe taşıdı.
Kanlı Taht (Akira Kurosawa, 1957)
Japon yönetmen Akira Kurosawa, Kumonosu-jō (İngilizce adıyla Throne of Blood, Türkçe adıyla Kanlı Taht) filminde hikâyeyi feodal Japonya’ya taşıdı. Toshirō Mifune’nin başrolde olduğu film, Shakespeare’in diline bağlı kalmadan oyunun özünü Nō tiyatrosunun estetiğiyle yeniden kurmasıyla en başarılı Shakespeare uyarlamalarından sayılır.
Roman Polanski (1971) ve Joel Coen (2021)
Roman Polanski’nin 1971 tarihli Macbeth filminde Macbeth’i Jon Finch canlandırdı; film şiddeti ve gerçekçi tarih atmosferiyle dikkat çekti. Joel Coen’in siyah-beyaz çektiği The Tragedy of Macbeth (2021) ise Denzel Washington ile Frances McDormand’ı Macbeth çifti olarak bir araya getirdi ve oyunu sade, tiyatro sahnesini hatırlatan stilize dekorlar içinde anlattı.
Kaynakça
- Encyclopaedia Britannica, “Macbeth” (David Bevington), www.britannica.com/topic/Macbeth-by-Shakespeare
- Encyclopaedia Britannica, “Macbeth” (Verdi’nin operası), www.britannica.com/topic/Macbeth-opera-by-Verdi
- Encyclopaedia Britannica, “Throne of Blood”, www.britannica.com/topic/Throne-of-Blood
- Encyclopaedia Britannica, “The Tragedy of Macbeth”, www.britannica.com/topic/The-Tragedy-of-Macbeth
Düşüncenizi yazın