Sone Nedir? Yapısı, Türleri ve Türk Şiirindeki Örnekleri
On dört dizelik Batı şiir biçimi sonenin tanımı, İtalyan (Petrarca) ve İngiliz (Shakespeare) türleri, kafiye düzenleri, tarihi ve Servet-i Fünûn'dan Türk şiirine uzanan örnekleri.
Sone, Türk Dil Kurumu sözlüğündeki tanımıyla “iki dörtlü ve iki üçlüden oluşan, on dört dizeli bir Batı şiir türü”dür. Sözcük dilimize Fransızca sonnet sözcüğünden geçmiştir. Kökeni İtalya’ya dayanan sone, Batı edebiyatında beş yüzyıldır büyük şairlerin ilgisini kaybetmeyen nadir nazım biçimlerinden biridir.
Bu yazıda sonenin yapısını, İtalyan ve İngiliz sone türlerini, kafiye düzenlerini, biçimin tarihini ve Türk şiirindeki yerini örneklerle bulacaksınız.
Sonenin yapısı
Sone, belirli bir kafiye düzenine bağlı on dört dizeden oluşur. İngiliz şiirinde dizeler çoğunlukla beş vurgulu (iambik pentametre) ölçüyle, Fransız şiirinde on iki heceli aleksandrenle yazılır; her dil biçimi kendi temel ölçüsüne uyarlamıştır. Türkçede ise sone hem aruzla hem de heceyle yazılmıştır.
Sonenin en belirgin özelliği, konuyu iki aşamada ele almasıdır: İlk bölümde bir sorun, soru ya da duygusal gerilim ortaya konur; son bölümde bu sorun çözülür, soru cevaplanır ya da gerilim yatıştırılır. Dörtlüklerden üçlüklere geçilen bu dönüm noktası, sonenin etkisinin kaynağıdır.
Sonenin türleri
İtalyan (Petrarca) sonesi
Sonenin en yaygın ve en eski türüdür. İlk sekiz dize (iki dörtlük) bir bütün oluşturur ve abbaabba biçiminde kafiyelenir. Son altı dizenin (iki üçlük) kafiye düzeni değişkendir; cdecde, cdccdc ya da cdedce gibi düzenler kullanılır. TDK’nin tanımındaki “iki dörtlü ve iki üçlü” yapısı bu türe karşılık gelir.
İngiliz (Shakespeare) sonesi
16. yüzyılda İngiliz şairler, İtalyancaya göre kafiyesi daha kıt olan İngilizceye biçimi uyarlarken yeni bir düzen geliştirdiler: Bağımsız kafiyeli üç dörtlük ve bunları bağlayan kafiyeli bir beyit. Kafiye düzeni abab cdcd efef gg biçimindedir. Daha çok kafiye seçeneği sunduğu için İtalyan sonesinden kolay sayılır; ama önceki dörtlüklerin etkisini iki dizede toplaması gereken son beyit, büyük bir ustalık ister.
Edmund Spenser’ın kullandığı ve abab bcbc cdcd ee düzenindeki Spenser sonesi ise İngiliz biçimini, dörtlükleri birbirine kafiyeyle bağlayarak İtalyan sonesine yaklaştırır.
Sonenin kısa tarihi
Sone 13. yüzyılda, Provans trubadurlarının aşk şiirinden etkilenen Sicilya saray şairleri arasında doğdu. Oradan Toskana’ya geçti ve 14. yüzyılda Petrarca’nın şiirlerinde en yüksek noktasına ulaştı. Petrarca’nın idealleştirdiği sevgilisi Laura’ya seslendiği ve 317 sone içeren Canzoniere‘si, İtalyan sonesini kesin biçimine kavuşturdu. Bu biçim kısa sürede İspanya, Portekiz ve Fransa’ya, oradan da Polonya ve Slav edebiyatlarına yayıldı.
Sone, 16. yüzyılda Sir Thomas Wyatt ve Surrey kontu Henry Howard tarafından İngiltere’ye taşındı ve Elizabeth döneminde lirik şiirin büyük bir yükselişine yol açtı. Bu dönemin en ünlü örneği, 1609’da yayımlanan ve 154 soneden oluşan Shakespeare’in soneler dizisidir. Shakespeare’in sitemizde Türkçe anlamlarıyla yer alan 18. Sone ve 116. Sone bu dizinin en tanınmış örneklerindendir.
Başlangıçta aşk şiirinin biçimi olan sone, zamanla her konuya açıldı: John Donne dinî, John Milton siyasi ve kişisel konularda soneler yazdı. Romantik dönemde Wordsworth, Keats ve Elizabeth Barrett Browning soneye bağlı kaldı; 20. yüzyılda Rainer Maria Rilke Orpheus’a Soneler‘i (1922) yazdı.
Türk şiirinde sone
Sone, Batı edebiyatıyla yakın ilişki kuran Servet-i Fünûn şairlerinin özellikle sevdiği nazım biçimlerindendir. Bu dönemin şairleri divan şiirinin gazel ve kaside gibi biçimlerinin yanında sone ve terza-rima gibi Batılı biçimleri de denediler.
Bu dönemin güzel örneklerinden biri Cenab Şahabeddin‘in Dest-i Yâr şiiridir. İki dörtlük ve iki üçlükten oluşan şiir, sevgilinin elinin dokunuşunu anlatır; ilk sekiz dizede elin alna ve kalbe dokunuşu, son altı dizede ise elin öpülmesiyle duyulan göğe yükselme duygusu işlenir. Böylece İtalyan sonesindeki iki aşamalı yapı Türkçede de korunur.
Sone, Servet-i Fünûn’dan sonra da Türk şairlerinin ilgisini çekti. Ömer Seyfettin‘in “Yıkık Han” gibi şiirleri, iki dörtlük ve iki üçlükten oluşan sone biçimini hece ölçüsüyle dener.
Sonenin özellikleri
- On dört dizeden oluşur.
- İtalyan sonesinde iki dörtlük ve iki üçlük, İngiliz sonesinde üç dörtlük ve bir beyit bulunur.
- Belirli bir kafiye düzenine bağlıdır (İtalyan: abbaabba + cdecde vb.; İngiliz: abab cdcd efef gg).
- Konu genellikle iki aşamada işlenir: önce bir sorun ya da duygu ortaya konur, sonra çözülür ya da yorumlanır.
- Başlangıçta aşk şiirinin biçimi olsa da zamanla doğa, ölüm, zaman, siyaset ve inanç gibi her konuda kullanılmıştır.
Kaynakça
- Türk Dil Kurumu, Güncel Türkçe Sözlük, “sone” maddesi, sozluk.gov.tr
- Encyclopaedia Britannica, “Sonnet”, www.britannica.com/art/sonnet
- Encyclopaedia Britannica, “Italian sonnet”, www.britannica.com/art/Italian-sonnet
- Folger Shakespeare Library, “About Shakespeare’s Sonnets”, www.folger.edu
- Yunus Alıcı, “Servet-i Fünûn Dönemi ve Sonrasında Terza-Rima Nazım Şekli”, DergiPark, dergipark.org.tr
- Ömer Seyfettin, “Yıkık Han”, Vikikaynak, tr.wikisource.org/wiki/Yıkık_Han
Düşüncenizi yazın