Yusuf Atılgan: Hayatı, Aylak Adam ve Anayurt Oteli

Yalnızca iki tamamlanmış romanla Türk edebiyatında kalıcı bir yer edinen yazar azdır. Yusuf Atılgan bunlardan biridir: Aylak Adam (1959) ve Anayurt Oteli (1973), toplumdan kopmuş yalnız insanları anlatan, Türk romanında modernist anlatımın öncü örnekleri arasında sayılan kitaplardır. Bu yazıda yazarın hayatını, iki romanını ve edebiyat anlayışını özetliyoruz.

Yusuf Atılgan kimdir?

Yusuf Atılgan 27 Haziran 1921’de Manisa’da doğdu. Kurtuluş Savaşı sırasında Manisa yakıldıktan sonra ailesi şehre yirmi kilometre uzaklıktaki Hacırahmanlı köyüne yerleşti. Duygusal romanlar okumayı seven annesi, kitaplarını oğullarıyla paylaşırdı; Manisa’daki Muradiye Kütüphanesi de yazarın edebiyat zevkinin oluşmasında etkili oldu. Liseyi Balıkesir’de bitirdi.

1939’da İstanbul Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü’ne girdi; Ahmet Hamdi Tanpınar ve Halide Edib Adıvar hocaları arasındaydı. 1944’te mezun olduktan sonra askerî lisede öğretmenliğe başladı, ancak dönemin siyasi tutuklamalarında on ay hapis yattı ve öğretmenlik hakkını kaybetti. Köyüne dönüp uzun yıllar çiftçilik yaptı. Bu yıllarda yazdığı bazı romanları, beğenmediği için yayımlatmadan yok etti.

Aylak Adam

Atılgan 1958’de Aylak Adam ile Yunus Nadi Roman Mükâfatı’nda ikincilik ödülü kazandı; roman 1959’da yayımlandı. Kahramanı C., geçim sıkıntısı olmayan, kalabalık İstanbul’da “gerçek bir sevgi” arayan aydın bir gençtir. Yazar bir söyleşisinde romanı için “Geçim sıkıntısı olmayan birinin de sıkıntısı olabileceği temasını işledim” demiştir. C., Ayşe ile karşılaştığında bile aradığı sevgiyi bulamaz ve umudu romanın sonunda söner.

Aylak Adam görece takip edilebilir bir zaman çizgisine sahiptir; ancak yazar C.’nin iç dünyasını göstermek için sık sık iç monologa başvurur.

Anayurt Oteli

İkinci roman Anayurt Oteli ilkinden tam on beş yıl sonra, 1973’te yayımlandı. Kahramanı Zebercet, küçük bir kasabada otel kâtipliği yapan, toplumla iletişim kuramayan biridir. Gecikmeli Ankara treniyle gelip bir gece otelde kalan bir kadın onun saplantısı olur; bu saplantı Zebercet’i bir cinayete ve kendi sonuna sürükler.

Bu roman biçim bakımından çok daha deneyseldir: Bilinç akışı tekniği sürekli devrededir ve okur ne olup bittiğini çoğu zaman kendisi çıkarmak zorunda kalır. Anayurt Oteli 1987’de Ömer Kavur tarafından sinemaya uyarlanmıştır; edebiyattan sinemaya geçen başka örnekler için Edebiyattan Perdeye: Uyarlama Aşklar yazımıza bakabilirsiniz.

Edebiyat anlayışı ve etkilendiği yazarlar

İki romanın kahramanları farklı çevrelerden gelse de yalnızlık, anlamsızlık ve saçma kavramları etrafında birleşir. Atılgan söyleşilerinde Dostoyevski, Çehov, Faulkner, Camus, Sartre ve Joyce’un yanı sıra Sait Faik, Fazıl Hüsnü Dağlarca, Behçet Necatigil, Edip Cansever ve Turgut Uyar gibi adları severek okuduğunu söylemiştir. Kierkegaard’ın varoluşçu düşüncesiyle de ilgilenmiş, ondan çeviriler yapmıştır.

1976’da İstanbul’a yerleşen yazar, yayınevlerinde redaktörlük yaptı ve 9 Ekim 1989’da öldü. Yarım kalan romanı Canistan 2000’de yayımlandı.

Yusuf Atılgan’ın eserleri

• Roman: Aylak Adam (1959), Anayurt Oteli (1973), Canistan (2000, yarım)
• Öykü: Bodur Minareden Öte (1959), Ekmek Elden Süt Memeden (1981), Eylemci (1992), Bütün Öyküleri (2000)

Kaynakça

• Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü (Kültür ve Turizm Bakanlığı / Ahmet Yesevi Üniversitesi), “Yusuf Atılgan” maddesi, Dr. Öğr. Üyesi Özge Şahin: teis.yesevi.edu.tr