Eşrefoğlu Rûmî: Hayatı, Müzekki’n-Nüfûs ve Şiirleri

Eşrefoğlu Rûmî, XV. yüzyıl Anadolu’sunun en tanınmış mutasavvıf şairlerinden biridir. Hem bir tarikat kurucusu hem de Yunus Emre’nin açtığı yolda içten ilâhiler söyleyen bir şairdir. Bu yazıda onu TDV İslâm Ansiklopedisi’ndeki “Eşrefoğlu Rûmî” maddesine dayanarak tanıtıyoruz.

Hayatı

Asıl adı Abdullah, babasının adı Ahmed Eşref’tir; Eşrefzâde, Eşref-i Rûmî ve Abdullah İznikî adlarıyla da anılır. Ailesi Mısır’dan Suriye’nin Hama kasabasına, oradan Anadolu’ya göçmüş, önce Manisa’ya sonra İznik’e yerleşmiştir. Doğum tarihi tartışmalıdır: bazı müellifler 1353’ü verir, bir menâkıbnâmede ise 1377 kayıtlıdır.

Çocukluğu ve gençliği İznik’te geçti. Daha sonra Ankara’da Hacı Bayrâm-ı Velî‘nin dergâhına girdi, uzun yıllar hizmet etti ve şeyhinin kızı Hayrünnisâ ile evlendi. Hacı Bayram ondan İznik’te Bayramiyye adına irşad etmesini istedi. Eşrefoğlu ayrıca Hama’da Abdülkādir-i Geylânî’nin torunlarından Hüseyin el-Hamevî’den Kādirî hilâfeti aldı. 1469-70’te İznik’te vefat etti ve dergâhının hazîresine defnedildi.

Eşrefiyye tarikatı

Eşrefoğlu Rûmî, Kādiriyye tarikatının Anadolu’daki Eşrefiyye kolunun kurucusudur. Bu nedenle Kādirîler arasında Abdülkādir-i Geylânî’den sonra “ikinci pîr” olarak anılır. İznik’teki dergâhı, onun adıyla bilinen camiyle birlikte bu kolun merkezi olmuştur.

Eserleri

• Müzekki’n-nüfûs: Anadolu’da tasavvuf ahlâkını yaymak amacıyla Türkçe yazılmış mensur bir eserdir. Yüzyıllar boyunca çok okunmuş, Türklerin tasavvufî ahlâkı benimsemesinde etkili olmuştur.
• Dîvân: Yirmiden fazla nüshası bilinir; nüshalardaki şiir sayısı farklıdır. Âsaf Hâlet Çelebi 1944’te yayımlamıştır.
• Tarîkatnâme: Tarikat âdâbını ve Ehl-i beyt sevgisini anlatan eseridir.

Şiirlerinin özellikleri

Eşrefoğlu’nun şiirlerinde Yunus Emre etkisi belirgindir. Hem hece hem aruz vezniyle lirik ve öğretici manzumeler yazmış, tasavvufî remizleri yoğun biçimde kullanarak yeni mazmunlar oluşturmuştur. Bazı şiirleri vahdet-i vücûd anlayışıyla söylenmiştir. Halk deyişlerine yaklaşan dili sayesinde tekke edebiyatının en samimi örnekleri arasında sayılır; şiirlerinin birçoğu bestelenmiş ve ilâhi olarak okunmuştur.

Sitemizde Eşrefoğlu’nun iki gazelini açıklamalarıyla birlikte bulabilirsiniz. “Işk Beni Yağma Kılupdur Sen Beni Sorma Bana”, âşık, mâşuk ve aşkın bir olduğunu söyleyen vahdet anlayışının sade bir örneğidir. “Canımı Uryân Edüp Saldım Bu Aşk Deryâsına” ise fenâ ve bekâ kavramlarını, akıl ile aşk arasındaki karşıtlığı işler: “Akl ile aşka girilmez aşk aklı mahv eder.”

Kaynakça

• Mustafa Güneş, Eşrefoğlu Rûmî ve Dîvânı, İnönü Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Malatya 1994.
• Vikikaynak, “Işk Beni Yağma Kılupdur Sen Beni Sorma Bana”, tr.wikisource.org
• Vikikaynak, “Canımı Uryân Edüp Saldım Bu Aşk Deryâsına”, tr.wikisource.org
• TDV İslâm Ansiklopedisi, “Eşrefoğlu Rûmî” maddesi, A. Necla Pekolcay – Abdullah Uçman, c. 11, 1995, s. 480-482, islamansiklopedisi.org.tr/esrefoglu-rumi