Ekspresyonizm (Dışavurumculuk) Nedir? Özellikleri ve Temsilcileri
Ekspresyonizm (dışavurumculuk) nedir? Munch'un Çığlık'ı, Die Brücke ve Der Blaue Reiter, dışavurumcu şiir ve tiyatro, Caligari'den Metropolis'e dışavurumcu sinema ve akımın temel özellikleri.
Ekspresyonizm ya da dışavurumculuk, nesnel gerçekliği olduğu gibi göstermek yerine nesnelerin ve olayların insanda uyandırdığı öznel duyguları yansıtmayı amaçlayan bir sanat ve edebiyat akımıdır. Encyclopaedia Britannica’nın tanımıyla dışavurumcu sanatçı bunu yaparken bozma, abartma, ilkelcilik ve fanteziye başvurur; renk, çizgi ve biçim gibi öğeleri canlı, sarsıcı, şiddetli ya da dinamik biçimde işler. Akım, 20. yüzyılın başında özellikle Almanya ve Avusturya’da resimden şiire, tiyatrodan sinemaya kadar geniş bir alanda etkili oldu.
Öncü bir resim: Munch’un “Çığlık”ı
Dışavurumculuğun en çok bilinen öncü imgesi, Norveçli ressam Edvard Munch’un Çığlık (Skrik) adlı eseridir. Oslo’daki Nasjonalmuseet’te bulunan ve “E. Munch 1893” imzası taşıyan resim, karton üzerine tempera ve yağlı pastelle yapılmıştır. Müze kataloğu eseri, 1890’ların simgeciliğinden 1900’lerin dışavurumculuğuna geçişte kilit bir dönüm noktası olarak niteler. Simgecilik için Sembolizm Nedir? yazımıza bakabilirsiniz.
Resimde dışavurumculuk: Die Brücke ve Der Blaue Reiter
Alman dışavurumculuğunun ilk örgütlü grubu Die Brücke (Köprü), Britannica’ya göre 1905’te Dresden’de mimarlık öğrencileri Ernst Ludwig Kirchner, Erich Heckel, Karl Schmidt-Rottluff ve Fritz Bleyl tarafından kuruldu. Grubun etkinlikleri 1911’de Berlin’e kaydı; grup 1913’te dağıldı.
İkinci büyük grup Der Blaue Reiter (Mavi Süvari), Münih’te ortaya çıktı. Lenbachhaus müzesinin anlatımına göre Vasili Kandinsky, Gabriele Münter ve Franz Marc, bir sergi jürisinin Kandinsky’nin neredeyse tümüyle soyut bir resmini reddetmesi üzerine Aralık 1911’de bağlı oldukları dernekten ayrıldı ve ilk Blaue Reiter sergisini Münih’teki Galerie Thannhauser’de açtı. İkinci sergi Şubat–Nisan 1912’de düzenlendi, grubun adını taşıyan almanak da Mayıs 1912’de yayımlandı. Britannica, August Macke ve Paul Klee’nin de gruptan olduğunu, Birinci Dünya Savaşı çıkıp Marc ile Macke cephede ölünce grubun dağıldığını belirtir.
Edebiyatta dışavurumculuk
Britannica’ya göre dışavurumculuk, Birinci Dünya Savaşı sırasında ve hemen sonrasında Almanya’nın baskın edebî akımıydı. Maddeciliğe, burjuva rahatlığına, makineleşmeye ve kentleşmeye bir tepki olarak doğdu. Dışavurumcu yazarlar dış dünyanın ayrıntılı betimlemesi yerine insanın iç deneyimini, korkularını, öfkesini ve umutlarını öne çıkardı.
Şiirde Georg Heym, Georg Trakl ve Gottfried Benn, Britannica’nın ifadesiyle savaşın, kent hayatının, baskının ve hastalığın korkunç imgelerini yaratan şairlerdi. Salzburg doğumlu Georg Trakl (1887–1914) ilk kitabı Gedichte‘yi (Şiirler) 1913’te yayımladı; Birinci Dünya Savaşı’nda Galiçya cephesinde sağlık görevlisi olarak bulundu ve 1914’te Krakov’da bir askerî hastanede öldü. Gottfried Benn’in (1886–1956) ilk kitabı Morgue (Morg) 1912’de çıktı.
Dışavurumcu tiyatro
Case Western Reserve Üniversitesi’nin Alman tiyatrosu sayfasına göre dışavurumcu tiyatro yaklaşık 1910–1920 yıllarına tarihlenir ve İsveçli oyun yazarı August Strindberg’in gizem, rüya ve vizyon oyunlarını model alır. Bu tiyatronun belirgin özellikleri uzun monologlar, bireysel karakterler yerine “Baba”, “Oğul”, “Kasiyer” gibi tip figürler, soyut dekorlar, karakterin içsel dönüşümü (Wandlung) ve “çığlık dramları” (Schrei-Dramen) diye anılan coşkulu, haykırışlı anlatımdır.
- Georg Kaiser (1878–1945): Die Bürger von Calais (Calais Kentlileri, 1914), Von Morgens bis Mitternachts (Sabahtan Gece Yarısına, 1916) ve Die Koralle (1917), Gas I (1918), Gas II (1920) oyunlarından oluşan üçleme.
- Ernst Toller (1893–1939): 1919’da kısa ömürlü Bavyera Sovyet Cumhuriyeti’nde görev aldı; hapisteyken yazdığı Masse-Mensch (Kitle-İnsan, 1920) ona ün kazandırdı.
Dışavurumcu sinema
Akım, sinema tarihine de kalıcı bir iz bıraktı. Britannica’ya göre Robert Weine’nin yönettiği Das Cabinet des Dr. Caligari (Dr. Caligari’nin Muayenehanesi, 1920), eğri büğrü dekorları ve keskin gölgeli ışığıyla gerçeküstü bir yapım tasarımı kullanan ilk büyük filmdir. F. W. Murnau’nun Nosferatu (1922) ve Fritz Lang’ın Metropolis (1927) filmleri onun açtığı yoldan ilerledi. Nosferatu‘nun dayandığı roman için Drakula yazımıza bakabilirsiniz.
Dışavurumculuğun temel özellikleri
- Dış dünyayı değil, onun insanda uyandırdığı duyguyu anlatmak
- Bozma, abartma ve çarpıtma yoluyla duyguyu yoğunlaştırmak
- Canlı, sarsıcı, çoğu zaman doğal olmayan renkler ve sert çizgiler
- Kent hayatına, makineleşmeye ve savaşa karşı kaygı, öfke ve yabancılaşma
- Bireysel karakter yerine tip figürler, uzun monologlar ve soyut dekor (tiyatroda)
- İnsanın içsel dönüşümünü ve “yeni insan” özlemini öne çıkarmak
Türk tiyatrosu ve dışavurumculuk
Dışavurumculuğun Türk edebiyatına doğrudan etkisini belgeleyen kapsamlı bir çalışma bulunmuyor. M. Furkan Tekbıyık’ın DergiPark’ta yayımlanan çalışması ise geleneksel Türk seyirlik oyunlarından ortaoyunu ile dışavurumcu tiyatro arasında ilginç bir karşılaştırma yapar. Bu karşılaştırmaya göre ortaoyunundaki tip figürler, simgesel sahne anlayışı ve tekerleme bölümleri ile dışavurumculuk arasında biçimsel benzerlikler vardır. Tekbıyık bunları bir etki olarak değil, benzerlik olarak değerlendirir. Başka akımlar için Edebiyat Akımları ve Empresyonizm yazılarımıza bakabilirsiniz.
Kaynakça
- Encyclopaedia Britannica, “Expressionism”, www.britannica.com/art/Expressionism
- Encyclopaedia Britannica, “Expressionism in literature”, www.britannica.com/art/Expressionism/Expressionism-in-literature
- Encyclopaedia Britannica, “Die Brücke”, www.britannica.com/topic/Die-Brucke
- Lenbachhaus, “The Blue Rider”, www.lenbachhaus.de/en/discover/the-blue-rider
- Nasjonalmuseet, Edvard Munch, “The Scream” (1893), nasjonalmuseet.no/en/collection/object/NG.M.00939
- Encyclopaedia Britannica, “Georg Trakl”, www.britannica.com/biography/Georg-Trakl
- Encyclopaedia Britannica, “Gottfried Benn”, www.britannica.com/biography/Gottfried-Benn
- Encyclopaedia Britannica, “Georg Kaiser”, www.britannica.com/biography/Georg-Kaiser
- Encyclopaedia Britannica, “Ernst Toller”, www.britannica.com/biography/Ernst-Toller
- Case Western Reserve University, “Expressionismus” (German Drama), case.edu/artsci/modlang/german-drama/expressionismus.html
- Encyclopaedia Britannica, “The Cabinet of Dr. Caligari”, www.britannica.com/topic/The-Cabinet-of-Dr-Caligari
- M. Furkan Tekbıyık, ortaoyunu ve dışavurumculuk üzerine makale, DergiPark, dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3440940
Düşüncenizi yazın