Ömer Hayyam

Ömer Hayyam (Gıyâseddin Ebü'l-Feth Ömer b. İbrâhîm el-Hayyâm), 1048'de Horasan'ın Nişabur şehrinde doğdu. Bilim ve felsefe eğitimini Nişabur'da aldı, gençliğinde Semerkant'a gitti. Çağının en büyük matematikçi ve astronomlarından biri oldu. Cebir üzerine yazdığı risalede üçüncü dereceden denklemlerin kesişen konik eğrilerle çözümünü sistemli biçimde ortaya koydu; Öklid'in paralellik ve oran kuramları üzerine de eleştirel incelemeler yazdı.

Selçuklu Sultanı Melikşah onu İsfahan'a çağırdı. Hayyam burada, takvim reformu için gereken gözlemleri yapan astronomların başında yer aldı; bu çalışmalardan doğan Celâlî takvimi, Gregoryen takviminden de daha hassastı.

Bugün bütün dünyada daha çok rubaileriyle, yani dört dizelik şiirleriyle tanınır. Ona atfedilen rubailer hayatın kısalığını, ölümün sırrını, kaderi ve anı yaşamanın değerini sade, düşündürücü ve çoğu zaman alaycı bir dille anlatır. Ancak çağdaşları onun şiirinden söz etmez ve bu rubailerin hangilerinin gerçekten Hayyam'a ait olduğu tartışmalıdır; yüzyıllar içinde başka şairlerin pek çok rubaisi de onun adına eklenmiştir. Edward FitzGerald'ın 1859'da yayımladığı serbest İngilizce çeviri, Hayyam'ı Batı'da çok ünlü yaptı.

Hayyam 4 Aralık 1131'de Nişabur'da öldü. Sitede yer alan rubailer, Muhammed Ali Furûgî ile Kâsım Ganî'nin en güvenilir saydıkları 178 rubaiyi bir araya getirdikleri baskıdan alınmış ve Farsçadan Türkçeye çevrilmiştir.